ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM), geçtiğimiz cumartesi günü, İran'a kara sınırları ve Hazar Denizi üzerinden yapılan silah, teknoloji ve yaptırımlara tabi madde sevkiyatlarını engellemeyi amaçlayan "Demir Kapı" adlı yeni bir görev gücü oluşturduğunu duyurdu. Bu adım, ABD'nin İran limanlarına yönelik deniz ablukasını tamamlayıcı nitelik taşıyor. ABD Başkanı Donald Trump, pazartesi günü, yeni gücün deniz ablukasıyla eş zamanlı olarak faaliyetini sürdüreceğini teyit ederken, Tahran da Amerikan adımına ilişkin Moskova ile görüşmeler yürüttüğünü açıkladı.
ABD'nin "Demir Kapı" operasyonu nedir?
Bu, ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı'nın komutanı Amiral Brad Cooper'ın talimatıyla kurulan ve Florida eyaletindeki Tampa kentindeki komutanlık merkezinden çalışan yaklaşık 20 asker ve sivilden oluşan bir görev gücüdür. CENTCOM'un açıklamasına göre, bu güç; gelişmiş silah sistemlerinin, çift kullanımlı teknolojilerin ve yaptırımlara tabi malzemelerin İran'ın kara sınırları ile Hazar Denizi üzerinden taşınmasını önlemek ve Washington'ın yasa dışı saydığı mali akışları kesintiye uğratmak amacıyla ABD'nin devlet kurumlarıyla koordinasyon içinde çalışıyor.
Washington yeni gücü neden kurdu?
Cooper, "Demir Kapı" oluşumunun amacının ABD'nin deniz ablukasını güçlendirmek ve Merkez Kuvvetler Komutanlığı ile devlet kurumları arasındaki iş birliğini genişleterek İran'ın silahlı grupları finanse etmesini, silah fabrikalarını yeniden inşa etmesini ve askerî stoklarını yenilemesini engellemek olduğunu söyledi. CENTCOM, kendi tahminlerine göre deniz ablukasının geçtiğimiz aylar boyunca İran'ın değeri 25 milyar doları aşan ham petrol ihracatını engellediğini açıkladı ve İran limanlarına giriş yapan ile çıkış yapan gemilere yönelik kısıtlamaların uygulanmaya devam ettiğini doğruladı.
Hedef alınan İran tedarik hatları hangileri?
Amerikan açıklaması, herhangi bir geçiş noktası veya liman belirtmeksizin, İran'ın kara sınırlarını ve Hazar Denizi'ni gücün faaliyet alanı olarak tanımladı. Reuters ajansının geçtiğimiz 29 Ekim'de yayımladığı bir araştırma, İran'ın askerî tedarikleriyle bağlantılı beş binden fazla kuruluştan oluşan bir ağın, Batı yaptırımlarına ve deniz ablukasına rağmen Ocak 2025'ten bu yana değeri en az 2 milyar dolar tutan ekipman, patlayıcı madde ve ağır kamyon ithal ettiğini ortaya koymuştu.
Araştırmaya göre, bu ağ Hazar Denizi üzerinden Rusya'dan gelen yük gemilerini, Orta Asya ülkeleri üzerinden kamyonları ve Çin'den kargo uçaklarını kullandı. İthalatlar arasında füze ve insansız hava aracı üretiminde kullanılan maddeler ile sanayi ekipmanları ve ağır araçlar yer aldı.
Yeni güç bu hatları nasıl kesintiye uğratacak?
CENTCOM, bu gücün faaliyetlerini ABD'nin devlet kurumlarıyla koordine edeceğini açıkladı. Reuters'ın bir Amerikan askerî yetkiliden aktardığına göre, sürece katılması beklenen kurumlar arasında Hazine, Dışişleri ve Adalet bakanlıkları ile istihbarat kuruluşları bulunuyor. Amerikan açıklaması, sevkiyatların durdurulmasına yönelik ayrıntılı tedbirleri belirtmediği gibi, İran sınırında veya Hazar Denizi'nde yeni muharip birliklerin konuşlandırılacağını da duyurmadı; ayrıca gücün görevlerini yerine getirmek için iş birliği yapacağı ülkelerin isimlerini de açıklamadı.
Deniz ablukasıyla arasındaki fark ne, Trump bu konuda ne söyledi?
ABD'nin deniz ablukası İran limanlarıyla bağlantılı gemileri hedef alırken, "Demir Kapı" görevi kara taşımacılık yollarını ve Hazar Denizi'ni, buna ek olarak Washington'ın hedef aldığı malzemelerle bağlantılı tedarik ve finansman ağlarını da kapsıyor.
8 Kasım'da Trump, "Truth Social" platformu üzerinden yeni gücün tam kapasiteyle çalıştığını duyurarak, deniz ablukası ile "Demir Kapı"nın İran'a giren ve çıkan malların hareketini kısıtladığını belirtti. Trump, 9 Kasım pazartesi günü operasyonun sürdüğünü yeniden teyit ederek Beyaz Saray'da gazetecilere şöyle konuştu: "Yeni Demir Kapımız var. Demir Kapı karayla ilgileniyor, bu yüzden hem karada hem denizde çalışıyoruz." Trump, kendisine atfedilen ifadelere göre, bazı ülkelerin deniz ablukası ve "Demir Kapı" operasyonu da dâhil olmak üzere mevcut durumun sürmesini tercih ettiğini ekledi.
İran, Amerikan açıklamasına nasıl karşılık verdi?
İran Devrim Muhafızları, Amerikan planını reddetti. Devrim Muhafızları Sözcüsü Hüseyin Mahabi, 8 Kasım'da, ABD'nin yeni tedbirler yoluyla uygulamaya çalıştığı ekonomik abluka hedefine ulaşamayacağını söyledi.
10 Kasım'da İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi, Tahran'daki Rusya Büyükelçisi Alexey Dedov ile "Demir Kapı" da dâhil olmak üzere Amerikan tedbirlerini ve Hazar Denizi'ne ilişkin konuları görüştüğünü açıkladı. Garibabadi, iki tarafın ortak tehditlere karşı koordinasyon ve iş birliğinin önemine, Hazar Denizi'nin güvenliği, istikrarı ve kıyıdaş ülkelerin çıkarlarının korunmasına vurgu yaptığını belirtti.
Washington, yeni gücün faaliyetlerine ilişkin sonuçlar açıkladı mı?
CENTCOM'un 7 Kasım'da yaptığı açıklama, "Demir Kapı"nın durdurduğu sevkiyatlara, faaliyetlerini sona erdiren şirketlere veya görevi kapsamında alınan cezai tedbirlere ilişkin herhangi bir bilanço içermiyordu. Açıklama, yalnızca gücün oluşumu, yapısı, merkezi ve görevlerinin tanımıyla sınırlı kaldı. Trump ise daha sonra karada ve denizde mal hareketinin kısıtlandığından bahsetmiş olsa da yeni gücün faaliyetlerinin sonuçlarına dair bağımsız bir rakam sunmadı.
ABD ile İran arasında savaşı sona erdirecek ve Hürmüz Boğazı'nı uluslararası deniz trafiğine yeniden açacak bir anlaşmaya varılması için arabuluculuk çabaları sürüyor. Katar Başbakanı ve Dışişleri Bakanı Şeyh Muhammed bin Abdurrahman Al Sani, 9 Kasım pazartesi günü, Tahran'a yaptığı ziyaretin ardından Washington'da ABD Başkanı Donald Trump ile görüştü. İran, limanlarına yönelik Amerikan deniz ablukasının sona erdirilmesini, bazı yaptırımların hafifletilmesini ve askeri saldırıların durdurulmasını talep ediyor; karşılığında ise boğazdaki deniz trafiğine getirdiği kısıtlamaları kaldırmayı ve nükleer dosyanın daha sonra iki taraf arasında görüşülmesini öneriyor. Washington, İran'ın mevcut hâliyle sunduğu teklifi reddederken, Trump deniz ablukasının süreceğini teyit etti; İranlı yetkili Muhsin Rızai ise salı günü iki ülke arasında devam eden herhangi bir müzakere bulunmadığını açıkladı.
