BM Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşme, engelli bireylerin tüm insan hakları ve temel özgürlüklerden diğerleriyle eşit şekilde yararlanmasını güvence altına alan uluslararası bir antlaşmadır. Türkiye sözleşmeye taraftır ve sözleşme 5825 sayılı Kanunla onaylanmıştır. Anayasa'nın 90. maddesi gereği usulüne göre yürürlüğe konmuş uluslararası antlaşmalar kanun hükmündedir. Temel hak ve özgürlüklere ilişkin bir çatışmada da antlaşma hükümleri esas alınır.
Sözleşme neyi değiştirdi?
Sözleşme, engelliliğe bakışta önemli bir dönüşümü temsil eder. Engellilik yalnızca kişideki tıbbi bir durum olarak değil, kişinin yetersizliği ile çevredeki fiziksel ve toplumsal engellerin etkileşimi olarak tanımlanır. Bu yaklaşım, sorunu çözmenin yükünü de topluma ve devlete taşır: rampa yapılmayan bir binada sorun tekerlekli sandalye değil, rampanın yokluğudur.
Öne çıkan maddeler
- Madde 5, eşitlik ve ayrımcılık yasağı: Engelliliğe dayalı her türlü ayrımcılık yasaklanır ve makul düzenleme yapılması zorunlu tutulur.
- Madde 9, erişilebilirlik: Binalar, ulaşım, bilgi ve iletişim teknolojileri ile kamuya açık hizmetlerin erişilebilir olması gerekir.
- Madde 12, hukuk önünde eşit tanınma: Engelli bireylerin hukuki ehliyetinin diğerleriyle eşit şekilde tanınmasını öngörür.
- Madde 19, bağımsız yaşam: Engellilerin nerede ve kiminle yaşayacaklarını seçme hakkını güvence altına alır.
- Madde 24, eğitim: Engelli bireylerin her düzeyde kapsayıcı bir eğitim sistemine erişimini öngörür. Türkiye'de kaynaştırma eğitimi bu ilkenin bir karşılığıdır.
- Madde 27, çalışma ve istihdam: Engellilerin açık ve erişilebilir bir iş piyasasında çalışma hakkını tanır.
- Madde 29, siyasi ve kamusal yaşama katılım: Oy kullanma ve seçilme hakkının engelsiz şekilde kullanılmasını güvence altına alır.
Türkiye'de nasıl uygulanıyor?
Sözleşmenin pek çok ilkesi iç hukuka da yansıdı. 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun'da yapılan değişikliklerle ayrımcılık yasağı, makul düzenleme ve topluma dahil olma gibi kavramlar kanun metnine eklendi. Ayrıntılar 5378 sayılı Kanunun önemli maddeleri yazımızda.
Taraf devletler, sözleşmeyi uygulamak için aldıkları önlemleri BM Engelli Hakları Komitesi'ne düzenli raporlarla bildirir. Komite raporları inceleyerek tavsiyelerde bulunur. Sivil toplum kuruluşları da bu sürece kendi gözlem raporlarıyla katılabilir.
Uygulamadaki örnekler için kaynaştırma öğrencisi hakları ve engelli seçmenin hakları yazılarımıza bakabilirsiniz.
