Finans
Yeni aldığın ampul eskisinin onda biri kadar elektrik harcıyor diye bütün gece balkonun ışığını açık bıraktın mı hiç? İşte ekonomistlerin 160 yıldır tartıştığı bir soru tam burada başlıyor: Verimlilik arttığında tasarruf mu ederiz, yoksa daha çok mu kullanırız? Cevap 'duruma göre' ve bu durumun kendisi çok ilginç.
İçeriğin Devamı Aşağıda
Reklam
1. Her şey 1865'te kömürle başladı
İngiliz iktisatçı William Stanley Jevons, The Coal Question adlı kitabında ilginç bir şeye dikkat çekti: Buhar makineleri daha az kömürle çalışır hale geldikçe İngiltere'nin toplam kömür tüketimi azalmak yerine artıyordu. Çünkü kömür daha kârlı bir enerji kaynağına dönüşmüş, yeni fabrikalar ve yeni kullanım alanları ortaya çıkmıştı.
2. Verimlilik aslında bir "indirim" gibi çalışıyor
Bir araba aynı yolu daha az yakıtla gidiyorsa, her kilometrenin sana maliyeti düşmüş demektir. Fiyatı düşen her şeyde olduğu gibi, insanlar bu hizmetten biraz daha fazla kullanma eğilimine girer. Paradoksun motoru tam olarak bu ucuzlama hissi.
3. Geri tepme etkisi: Tasarrufun bir kısmı geri gelir
Ekonomistler bu duruma 'geri tepme etkisi' (rebound effect) diyor. Diyelim ki yeni kombin yüzde 20 daha az gaz yakıyor; ama artık evi bir derece daha sıcak tutuyorsan, beklenen tasarrufun bir kısmını geri harcamış olursun. Tasarruf yine vardır, sadece hesapta göründüğü kadar büyük değildir.
4. Paradoks her zaman gerçekleşmez
Jevons paradoksu, geri tepmenin yüzde 100'ü aştığı, yani tüketimin verimlilik öncesine göre bile arttığı özel durumu anlatır. Birleşik Krallık Enerji Araştırma Merkezi'nin kapsamlı incelemesine göre ev içi kullanımlarda doğrudan geri tepme çoğunlukla bunun epey altında kalıyor. Yani verimli bir buzdolabı almak, genellikle gerçekten daha az elektrik harcamak anlamına geliyor.
5. Talep "doymamışsa" toplam tüketim artabilir
Paradoksun gerçekleşme ihtimali, insanların o hizmetten daha fazlasını isteyip istemediğine bağlı. Evi zaten yeterince ısıtıyorsan kombin verimli diye sobayı ikiye katlamazsın; ama ucuzlayan bir hizmete henüz doymamış büyük bir talep varsa, kullanım patlayabilir.
İçeriğin Devamı Aşağıda
Reklam
6. Aydınlatmanın şaşırtıcı hikâyesi
Mumdan gaz lambasına, akkor ampulden LED'e geçtikçe aynı miktarda ışığın maliyeti dramatik biçimde düştü. Tarihsel araştırmalar, ucuzlayan ışığın sokaklardan vitrinlere, reklam panolarından ekranlara kadar o kadar çok yerde kullanılmaya başlandığını gösteriyor ki toplam ışık tüketimi defalarca katlandı.
7. Ucuzlayan şey yeni kullanımlar doğurur
Verimlilik sadece mevcut kullanımı artırmaz, daha önce akla gelmeyen alanları da açar. Hesaplama gücü ucuzladıkça bilgisayarlar odaları dolduran makinelerden cebimizdeki telefona, oradan da milyonlarca sunucunun çalıştığı veri merkezlerine yayıldı.
8. Dolaylı etki: Cebinde kalan para başka yere gider
Yakıttan tasarruf ettiğin parayla bir hafta sonu tatili planladığını düşün. Doğrudan tüketimin azalmış olsa da tatil yolculuğu, otel ve restoran da enerji harcıyor. Ekonomistler buna dolaylı geri tepme diyor ve ekonominin geneline bakınca toplam etki daha büyük çıkabiliyor.
9. Peki verimlilik kötü bir şey mi?
Kesinlikle hayır. Verimlilik aynı ihtiyacı daha az kaynakla karşılamamızı sağlar ve hayat standardını yükseltir. Paradoksun asıl dersi şu: Enerji tüketimini azaltmak hedefleniyorsa verimlilik tek başına yetmeyebilir; fiyatlama, alışkanlıklar ve tercihlerle birlikte düşünülmesi gerekir.
