İnsan ömrünün uzaması, nörodejeneratif hastalıkların sağlık sistemleri üzerindeki yükünü giderek artırıyor.
Alzheimer hastalığı hafıza ve bilişsel işlevleri etkilerken Parkinson hastalığı hareket bozukluklarıyla öne çıkıyor. Amyotrofik lateral skleroz (ALS) ise motor nöronların ilerleyici kaybına bağlı kas güçsüzlüğü ve hareket kaybına neden oluyor.
Bu hastalıklar farklı klinik özelliklere sahip olmakla birlikte sinir sisteminin ilerleyici biçimde zarar görmesiyle ilişkili.
Almanya, söz konusu hastalıkların biyolojik nedenlerini araştırmak, erken tanı yöntemleri geliştirmek ve bilimsel bulguları klinik uygulamalara aktarmak amacıyla 2009 yılında Deutsches Zentrum für Neurodegenerative Erkrankungen (DZNE) adlı merkezi kurdu.
Türkçeye Alman Nörodejeneratif Hastalıklar Merkezi olarak çevrilen kurum, Helmholtz Araştırma Merkezleri Birliği'nin üyesi ve Alman Sağlık Araştırma Merkezleri yapılanmasının ilk kuruluşlarından biri.
DZNE; Berlin, Bonn/Köln, Dresden, Göttingen, Magdeburg, Münih, Rostock/Greifswald, Tübingen, Ulm ve Witten'deki araştırma yerleşkeleriyle çalışmalarını sürdürüyor.
Kamu kaynaklarıyla finanse edilen merkez, üniversiteler, üniversite hastaneleri ve uluslararası araştırma kuruluşlarıyla iş birliği yapıyor.
DZNE'nin hedefi yalnızca hastalık belirtileri ortaya çıktıktan sonra uygulanabilecek tedavileri araştırmak değil, hastalıkların erken biyolojik süreçlerini anlayarak korunma ve müdahale fırsatlarını geliştirmek.
LABORATUVARDAN KLİNİĞE UZANAN BEŞ ARAŞTIRMA ALANI
DZNE, bilimsel faaliyetlerini birbiriyle bağlantılı beş temel araştırma alanında yürütüyor.
Temel araştırmalar kapsamında sinir hücrelerinin kaybı, protein birikimleri, hücresel yaşlanma ve sinir sistemi hasarının moleküler mekanizmaları inceleniyor.
Klinik araştırmalarda biyobelirteçlerin geliştirilmesi, hastalıkların izlenmesi ve yeni tanı veya tedavi yaklaşımlarının değerlendirilmesi amaçlanıyor.
Toplum sağlığı araştırmaları, genetik özelliklerin yanı sıra yaşlanma, çevresel faktörler ve yaşam tarzının hastalık riskiyle ilişkisini ele alıyor.
Sağlık hizmetleri araştırmaları, demans hastalarının ve ailelerinin bakım gereksinimlerine yönelik hizmet modellerini değerlendiriyor.
Sistem tıbbı araştırmaları ise genomik veriler, moleküler analizler, hesaplamalı biyoloji ve yapay zekâ yöntemlerini bir araya getiriyor.
Bu alanlar arasındaki bilimsel bağlantı, merkezin önemli özelliklerinden biri. Amaç, laboratuvar bulgularının klinik araştırmalara ve uygun olduğunda sağlık hizmetlerine aktarılmasını hızlandırmak.
25 BİN GENOMLUK PROJEDE NE ARAŞTIRILIYOR?
DZNE, 19 Haziran 2026 tarihinde NeuroGenomeHub adlı geniş kapsamlı genom araştırması girişimini duyurdu.
Yaklaşık 6 milyon avroluk yatırımla hayata geçirilmesi planlanan proje kapsamında iki yıllık süreçte yaklaşık 25 bin kişinin genetik verilerinden oluşan bir araştırma altyapısı kurulması hedefleniyor.
Projede Alzheimer, Parkinson, ALS, frontotemporal demans ve Huntington hastalığı gibi nörodejeneratif hastalıkların genetik özellikleri incelenecek.
Araştırmacılar, özellikle DNA'daki tekrarlayan dizilerin daha ayrıntılı analizini sağlayan uzun okuma dizileme teknolojilerinden yararlanmayı planlıyor.
DNA metilasyonu gibi genlerin çalışma biçimini etkileyebilen epigenetik değişiklikler de araştırmanın kapsamına giriyor.
Projenin temel amacı, hastalığa yatkınlık ve ilerleme üzerinde etkili olabilecek genetik özellikleri belirlemek.
Bununla birlikte NeuroGenomeHub, henüz tamamlanmış 25 bin kişilik bir genom çalışması değil. Duyurulan sayı, kurulması hedeflenen araştırma altyapısının kapsamını ifade ediyor.
Ayrıca proje kapsamında oluşturulacak genetik verilerin dış araştırmacılara açık erişimle sunulacağına ilişkin genel bir izin bulunmuyor. Olası veri kullanımı, ilgili araştırmaların etik, hukuki ve kurumsal erişim koşullarına bağlı.
ALZHEIMER'IN ERKEN BELİRTİLERİ TELEFONDAN İZLENEBİLİR Mİ?
DZNE'nin 10 Haziran 2026'da duyurduğu bir araştırma, dijital hafıza testlerinin bilişsel değişikliklerin izlenmesinde kullanılabileceğini gösterdi.
npj Digital Medicine dergisinde yayımlanan çalışmaya Almanya ve ABD'den 202 kişi katıldı. Katılımcıların 50'sinde hafif bilişsel bozukluk bulunuyordu.
Araştırmada, akıllı telefon ve tablet üzerinden düzenli olarak gerçekleştirilen hafıza testlerinin bilişsel performanstaki küçük değişiklikleri saptama kapasitesi değerlendirildi.
Katılımcılar dijital testleri yaklaşık 7–12 aylık süreçte, ortalama iki haftalık aralıklarla uyguladı.
Bulgular, sık tekrarlanan dijital değerlendirmelerin bilişsel değişikliklerin daha kısa zaman aralıklarında izlenmesine yardımcı olabileceğini gösterdi.
Bu yöntem, Alzheimer tedavilerine yönelik klinik araştırmalarda hastalığın ilerleyişini değerlendirmek açısından önem taşıyor.
Ancak çalışmada kullanılan dijital testler tek başına Alzheimer tanısı koymuyor. Araştırma, bu teknolojilerin klinik kullanım için taşıdığı potansiyeli ortaya koyuyor.
DEMANS VAKALARININ YÜZDE 36'SI RİSK FAKTÖRLERİYLE İLİŞKİLİ
DZNE ve Harvard Tıp Fakültesi araştırmacılarının 2025 yılında yayımladığı çalışmada, Almanya'daki demans vakaları ile değiştirilebilir risk faktörleri arasındaki ilişki değerlendirildi.
2023 Almanya Yaşlanma Araştırması'ndan 4.992 kişinin verileri kullanılarak gerçekleştirilen analizde, demans vakalarının tahminen yüzde 36'sının incelenen 12 değiştirilebilir risk faktörüyle ilişkilendirilebileceği hesaplandı.
Bu faktörler arasında işitme kaybı, hipertansiyon, diyabet, obezite, depresyon, fiziksel hareketsizlik ve düşük eğitim düzeyi bulunuyor.
Araştırmacılar, risk faktörlerinin toplum genelinde azaltılmasının gelecekteki demans yükünü düşürebileceğini belirtti.
Ancak yüzde 36'lık tahmin, bireylerin yüzde 36'sının kesin olarak hastalıktan korunabileceği anlamına gelmiyor. Bu sonuç, nüfus düzeyindeki istatistiksel modellemeye dayanıyor.
Çalışma, demansın önlenmesine yönelik sağlık politikalarında erken müdahalenin ve toplum sağlığı uygulamalarının önemini gösteriyor.
ALZHEIMER TEDAVİLERİNDE GÜVENLİK ARAŞTIRMALARI
DZNE'nin 30 Eylül 2026'da açıkladığı iki araştırma projesi, Alzheimer tedavisinde kullanılan amiloid-beta hedefli antikorların güvenli uygulanmasına odaklanıyor.
Lekanemab ve donanemab gibi antikor tedavileri, uygun hastalarda erken evre Alzheimer hastalığının klinik ilerleyişini yavaşlatabiliyor.
Ancak bu ilaçlar hastalığı tamamen ortadan kaldırmıyor ve bazı hastalarda ciddi yan etkilere yol açabiliyor.
Önemli risklerden biri, amiloidle ilişkili görüntüleme anormallikleri olarak tanımlanan ARIA. Bu durum beyin ödemi veya kanamayla ilişkili bulgular şeklinde ortaya çıkabiliyor.
DZNE'nin araştırmalarından biri, tedavi alan hastalara yönelik yapılandırılmış bakım ve koordinasyon hizmetlerini değerlendirmeyi amaçlıyor.
Diğer proje ise hücre dışı veziküllerin incelenmesiyle tedaviye bağlı yan etkilerin erken belirlenmesine yardımcı olabilecek kan biyobelirteçleri geliştirmeye odaklanıyor.
Bu araştırmalar henüz klinik uygulamada doğrulanmış yeni bir tanı yönteminin geliştirildiği anlamına gelmiyor.
TÜRK BİLİM İNSANLARI DZNE'DEN NASIL YARARLANABİLİR?
DZNE'nin Türkiye açısından dikkat çekici özelliklerinden biri, uluslararası araştırmacılara açık bilimsel çalışma ortamı.
Merkezde araştırma grupları, doktora öğrencileri ve doktora sonrası araştırmacılar birlikte çalışıyor. Kurumun uluslararası iş birliği yaklaşımı, Türkiye'deki üniversiteler ve araştırma kuruluşları için de temas kurulabilecek bir bilimsel altyapı oluşturuyor.
Türk vatandaşlarına özel ayrılmış, sürekli açık bir DZNE burs programı doğrulanmış değil. Ancak genel uluslararası başvuru yolları Türk araştırmacılar için de değerlendirilebilir.
Doktora araştırmaları
Türkiye'de nöroloji, biyoloji, moleküler biyoloji, genetik, biyomühendislik, psikoloji, biyoinformatik ve ilgili alanlarda eğitim gören araştırmacılar, niteliklerine uygun doktora araştırmacısı ilanlarına başvurabiliyor.
DZNE bünyesindeki doktora çalışmaları, çoğunlukla ilgili yerleşkelerdeki üniversitelerle akademik bağlantı içinde yürütülüyor.
Doktora derecesinin hangi üniversite tarafından verileceği ve programa kabul koşulları, ilgili üniversitenin düzenlemelerine bağlı.
Doktora sonrası araştırmalar
Doktorasını tamamlayan bilim insanları, DZNE'nin araştırma gruplarında açılan doktora sonrası araştırmacı kadrolarına başvurabiliyor.
Bu araştırmalarda adayın bilimsel uzmanlığı, yayın geçmişi, kullanılan yöntemlere hâkimiyeti ve araştırma projesine uygunluğu değerlendiriliyor.
Nörodejeneratif hastalıkların genetiği, biyobelirteç geliştirme, nörogörüntüleme, hesaplamalı biyoloji ve yapay zekâ gibi alanlar uluslararası araştırmacılar açısından önemli çalışma başlıkları arasında bulunuyor.
Kısa süreli araştırma ziyaretleri
Türkiye'deki araştırmacılar, kendi kurumlarından veya dış burs programlarından finansman sağlayarak DZNE'deki bir araştırma grubuyla süreli çalışma olasılığını değerlendirebilir.
Bunun için araştırmanın içeriği, süresi, laboratuvar kapasitesi ve olası ev sahibi araştırmacının kabulü önem taşıyor.
Araştırma ziyareti, otomatik kabul hakkı veya kurum tarafından karşılanan bir burs anlamına gelmiyor.
Staj ve lisansüstü tez çalışmaları
DZNE, öğrenciler için staj, öğrenci araştırma asistanlığı ve lisans veya yüksek lisans tez çalışmalarıyla bağlantılı fırsatlar da duyuruyor.
Türkiye'deki ilgili alan öğrencileri, uygun ilanları ve araştırma gruplarını inceleyerek başvuru olasılıklarını araştırabilir.
Başvurular, ilgili fırsatın koşullarına ve araştırma grubunun kabulüne bağlı.
TÜRK ARAŞTIRMACILAR İÇİN HANGİ BURSLAR DEĞERLENDİRİLEBİLİR?
DZNE'de araştırma yapmak isteyen Türk bilim insanları, kurumun kendi personel ilanlarının dışında farklı ulusal ve uluslararası finansman mekanizmalarını da değerlendirebilir.
TÜBİTAK 2214-A: Doktora sırası araştırma bursu
Türkiye'de doktora veya uygun uzmanlık eğitimi devam eden araştırmacılar için yurt dışında tezleriyle bağlantılı araştırma yapılmasını destekleyen programlardan biri.
Program kapsamında uygun koşulları sağlayan araştırmacılara 12 aya kadar destek verilebiliyor.
Başvuruda yurt dışındaki ev sahibi kurumdan alınan davet mektubu, araştırma önerisi ve ilgili diğer belgeler gerekiyor.
DZNE'de çalışma yürütmek isteyen bir araştırmacı, uygun bir araştırma grubundan kabul alması ve program koşullarını sağlaması hâlinde bu bursu değerlendirebilir.
TÜBİTAK 2219: Yurt dışı doktora sonrası araştırma bursu
Doktora derecesine veya çağrıda kabul edilen eşdeğer uzmanlık derecelerine sahip araştırmacılar için sunulan finansman seçeneklerinden biri.
Bu programda da araştırma yapılacak kurumun kabulü, bilimsel proje ve çağrı koşullarının karşılanması önem taşıyor.
Her iki TÜBİTAK programının 2026 yılı başvuruları 15 Eylül 2026 tarihinde sona erdi. Yeni başvurular için sonraki çağrıların takip edilmesi gerekiyor.
DAAD araştırma bursları
Alman Akademik Değişim Servisi (DAAD), Almanya'da araştırma yapmak isteyen uygun doktora öğrencileri ve doktora sonrası araştırmacılar için burs programları sunuyor.
Araştırma burslarının bazı türlerinde doktora öğrencileri için 2–12 ay, erken kariyer doktora sonrası araştırmacılar için 2–6 ay destek bulunuyor.
Ancak DAAD burslarında ülkeye, akademik aşamaya ve araştırmanın niteliğine göre farklı koşullar uygulanıyor. Özellikle tıp, diş hekimliği ve veterinerlik alanlarındaki klinik faaliyetler için özel kısıtlamalar bulunuyor.
Alexander von Humboldt Araştırma Bursu
Almanya'da bilimsel araştırma yürütmek isteyen nitelikli doktora sonrası ve deneyimli araştırmacılar için uluslararası bir destek mekanizması.
Başvuru, araştırmacının akademik geçmişinin yanı sıra Almanya'daki ev sahibi bilim insanının kabulünü ve araştırma altyapısının sağlanacağını gösteren belgeleri gerektiriyor.
DZNE'de uygun bir araştırma grubu bulunması hâlinde bu program da değerlendirilebilir.
Marie Skłodowska-Curie doktora sonrası araştırma destekleri
Avrupa Birliği'nin Marie Skłodowska-Curie Actions programı kapsamında sunulan Avrupa doktora sonrası araştırma destekleri, uygun koşulları sağlayan farklı ülke vatandaşlarına açık.
Almanya'daki bir araştırma kuruluşuyla birlikte hazırlanan proje, ilgili çağrının değerlendirme sürecinden geçiyor.
DZNE'nin ev sahibi kuruluş olarak projeye katılması, kurumun kabulüne ve çağrı koşullarına bağlı.
Dolayısıyla bu burslar DZNE'nin doğrudan verdiği özel destekler değil, merkezde araştırma yapılmasını mümkün kılabilecek dış finansman seçenekleri.
TÜRK ÜNİVERSİTELERİ DZNE İLE ORTAK PROJE GELİŞTİREBİLİR Mİ?
DZNE'nin uluslararası bilimsel iş birliklerine açık kurumsal yapısı, Türkiye'deki üniversiteler açısından değerlendirilmesi gereken bir fırsat sunuyor.
Türkiye'deki tıp fakülteleri, nöroloji klinikleri, moleküler biyoloji laboratuvarları ve sağlık bilimleri araştırma merkezleri, DZNE'deki ilgili araştırma gruplarıyla ortak çalışma önerileri geliştirebilir.
Örneğin Alzheimer hastalığında erken tanı biyobelirteçlerinin araştırılması, Parkinson hastalığının genetik özellikleri, demans bakım modellerinin karşılaştırılması veya yapay zekâ destekli nörogörüntüleme sistemlerinin geliştirilmesi ortak araştırma konuları olabilir.
Türkiye'de izlenen hasta gruplarına ilişkin uygun, etik onaylı klinik verilerle Almanya'daki bilimsel altyapının bir araya getirilmesi, çok merkezli araştırmalar için bir seçenek oluşturabilir.
Ancak araştırma ortaklığı, veri paylaşımı, laboratuvar olanaklarından yararlanma ve finansman koşulları taraflar arasında ayrıca kararlaştırılmalı.
Kişisel sağlık verilerinin veya biyolojik örneklerin uluslararası aktarımı ise ilgili mevzuata, etik kurul kararlarına ve gerekli kurumsal izinlere uygun olmalı.
DZNE'YE BAŞVURU NASIL YAPILIYOR?
Merkezde çalışmak isteyen araştırmacılar için ilk adım, kurumun resmî internet sitesindeki araştırma gruplarını ve açık pozisyonları incelemek.
Adayların uzmanlık alanlarına uygun araştırma ekiplerini belirlemesi, grubun güncel yayınlarını değerlendirmesi ve araştırma deneyimlerini ortaya koyan bir başvuru dosyası hazırlaması gerekiyor.
DZNE'nin yayımladığı başvuru açıklamalarına göre, araştırmacı kadroları için resmî başvuru kanalı çevrim içi iş ilanı sistemi.
E-posta üzerinden gönderilen genel iş başvuruları veya açık ilana bağlı olmayan kendiliğinden iş başvuruları kabul edilmiyor.
Buna karşılık araştırma iş birliği, tez konusu veya araştırma grubu ziyareti hakkında bilimsel ön görüşme yapılması, kadro başvurusundan farklı bir süreç.
Kurumun uluslararası çalışanlara yönelik Welcome Office birimi, kabul edilen çalışanlara Almanya'ya taşınma, vize, oturum ve sigorta gibi konularda bilgilendirme ve uyum desteği sunuyor.
TÜRKİYE İÇİN NEDEN ÖNEMLİ?
Alzheimer, Parkinson ve diğer nörodejeneratif hastalıklar, yaşlanan toplumlarda sağlık hizmetleri ve uzun süreli bakım ihtiyacını artırıyor.
Bu hastalıklarla mücadelede erken tanı, genetik araştırmalar, yeni tedavi yaklaşımları ve bakım hizmetlerinin bilimsel olarak geliştirilmesi önem taşıyor.
DZNE'nin araştırma altyapısı, Türk bilim insanlarının farklı yöntemlerle çalışması, çok merkezli bilimsel projelere katılması ve uluslararası araştırma deneyimi kazanması bakımından fırsatlar sunabilir.
Özellikle nöroloji, geriatri, psikiyatri, genetik, moleküler biyoloji, halk sağlığı, hemşirelik ve biyomedikal mühendisliği alanlarındaki araştırmacılar için ortak çalışma başlıkları bulunuyor.
Bu süreçte Türkiye'deki üniversitelerin yalnızca bireysel araştırmacı hareketliliğini değil, kurumsal iş birliğini de değerlendirmesi önemli.
Bir üniversitenin DZNE ile çalışma başlatmasının ilk adımı, genel bir iş birliği protokolünden önce somut bir araştırma konusu ve bu konuda çalışabilecek karşılıklı bilimsel ekipleri belirlemek olabilir.
Ortak projeler, araştırmacı değişimi ve bilimsel yayın çalışmaları bu iş birliğinin sonraki aşamalarını oluşturabilir.
DZNE örneği, nörodejeneratif hastalıklarla mücadelenin tek bir laboratuvarın sınırlarını aşan, temel bilim, klinik araştırma, veri bilimi ve sağlık hizmetlerini birleştiren uluslararası bir bilimsel çabayı gerektirdiğini gösteriyor.
KAYNAKLAR
- German Center for Neurodegenerative Diseases (DZNE). About Us, Research Areas, Research Groups ve Institutional Overview. Kurumsal bilgiler.
- DZNE. 25,000 Genomes for Brain Health. 19 Haziran 2026.
- Polk S. E. ve arkadaşları. Smartphone-based Detection of Subtle Memory Decline in Prodromal Alzheimer's Disease. npj Digital Medicine, 2026. DOI: 10.1038/s41746-026-02731-1.
- Blotenberg I., Thyrian J. R. Toward Targeted Dementia Prevention: Population Attributable Fractions and Risk Profiles in Germany. Alzheimer's & Dementia: Diagnosis, Assessment & Disease Monitoring, 2025. DOI: 10.1002/dad2.70225.
- Rädke A., Michalowsky B. ve arkadaşları. Efficacy and Cost-effectiveness of Extended Nursing Roles in Dementia Care: Results of the Cluster-randomized Trial InDePendent. Alzheimer's & Dementia, 2025. DOI: 10.1002/alz.70727.
- DZNE. New Research Projects Aim to Improve Safety and Support in Alzheimer's Antibody Treatment. 30 Eylül 2026.
- DZNE. Career Options, Science, How to Apply, Internships and Research Collaborations. Kurumsal başvuru bilgileri.
- TÜBİTAK BİDEB. 2214-A Yurt Dışı Doktora Sırası Araştırma Burs Programı. 2026 yılı çağrı ve program bilgileri.
- TÜBİTAK BİDEB. 2219 Yurt Dışı Doktora Sonrası Araştırma Burs Programı. 2026 yılı çağrı ve program bilgileri.
- German Academic Exchange Service (DAAD). Research Grants in Germany ve Türkiye'ye Yönelik DAAD Bursları.
- Alexander von Humboldt Foundation. Humboldt Research Fellowship. 2026 program ve başvuru bilgileri.
- European Commission. Marie Skłodowska-Curie Actions, Postdoctoral Fellowships. 2026 program bilgileri.
