Dünya ekonomisinde ve uluslararası siyasette etkisini artıran bölgesel oluşumlardan biri olan Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN), küresel gündemin önemli başlıkları arasında yer alıyor. Önümüzdeki hafta Filipinler'in ev sahipliğinde düzenlenecek ASEAN Zirvesi, bölgenin karşı karşıya olduğu ekonomik ve jeopolitik sorunların gölgesinde gerçekleştirilecek.
İran'daki savaşın enerji arzı ve ekonomiler üzerindeki etkileri, ABD ile Çin arasındaki rekabet, Myanmar'daki iç savaş ve Güney Çin Denizi'ndeki anlaşmazlıklar, birliğin gündemindeki temel konular arasında bulunuyor.
ASEAN nasıl kuruldu ve kuruluş amacı neydi?
ASEAN, 8 Ağustos 1967 tarihinde Tayland'ın başkenti Bangkok'ta imzalanan Bangkok Deklarasyonu ile kuruldu. Endonezya, Malezya, Filipinler, Singapur ve Tayland'ın öncülüğünde oluşturulan birlik, başlangıçta bölgesel barışın, istikrarın ve ekonomik iş birliğinin geliştirilmesini hedefledi. Kuruluşun ardından Brunei 1984'te, Vietnam 1995'te, Laos ve Myanmar 1997'de, Kamboçya ise 1999'da birliğe katıldı. Doğu Timor'un Ekim 2025'te üyeliğe kabul edilmesiyle ASEAN'ın üye sayısı 11'e yükseldi.
693 milyon nüfus ve 4,3 trilyon dolarlık ekonomik büyüklük
ASEAN, sahip olduğu nüfus ve ekonomik kapasiteyle küresel ölçekte dikkat çekiyor. 2025 yılı verilerine göre birliğin toplam nüfusu 693,2 milyona ulaştı. Bu rakam dünya nüfusunun yaklaşık yüzde 8,4'üne karşılık geliyor. Üye ülkelerin ekonomileri tek bir ekonomik yapı olarak değerlendirildiğinde toplam üretim 4,3 trilyon dolara ulaşıyor. Bu büyüklük ASEAN'ı dünyanın beşinci büyük ekonomisi konumuna taşıyabilecek seviyede. Birliğin mal ticareti hacmi ise 4,4 trilyon dolar olarak kaydedildi.
ASEAN Ekonomik Topluluğu, üyeler arasında ortak pazar ve üretim merkezi oluşturmayı amaçlıyor. Ancak ülkeler arasındaki farklılıklar, ticaret engelleri ve ekonomik entegrasyondaki eşitsizlikler bu hedefin önündeki engeller arasında yer alıyor.
ASEAN neden ABD ve Çin arasındaki rekabette önemli?
ASEAN'ın uluslararası siyasetteki önemini artıran temel unsurlardan biri, ABD ve Çin gibi büyük güçlerle kurduğu ilişkiler. Birlik, büyük ülkelerin bölgesel meseleleri doğrudan kendi aralarında şekillendirmesi yerine Güneydoğu Asya ülkelerinin ortak bir diplomatik platform üzerinden hareket etmesini amaçlıyor. Bu yaklaşım ASEAN merkeziliği olarak adlandırılıyor.
ASEAN bünyesinde düzenlenen toplantılar Çin, ABD, Rusya, Japonya ve Hindistan gibi önemli aktörleri aynı diplomatik zeminde buluşturuyor. Böylece ekonomik ve askeri kapasitesi büyük güçlerle kıyaslanamayacak üye ülkeler, ortak hareket ederek uluslararası müzakerelerde daha fazla söz sahibi olabiliyor. Ancak üyelerin Çin ve ABD ile farklı güvenlik ve ekonomik ilişkiler yürütmesi, ortak karar alınmasını zorlaştırıyor.
Birliğin çözmekte zorlandığı üç büyük kriz
ASEAN, ekonomik iş birliği ve diplomatik temaslarda önemli ilerlemeler kaydetmesine rağmen siyasi ve güvenlik sorunlarının çözümünde aynı başarıyı gösteremiyor. Myanmar'da devam eden iç savaş, Tayland ile Kamboçya arasındaki sınır anlaşmazlığı ve Güney Çin Denizi'ndeki egemenlik tartışmaları birliğin karşı karşıya olduğu temel sorunlar arasında bulunuyor. Özellikle Myanmar'daki çatışmaları sona erdirmek amacıyla hazırlanan beş maddelik barış planının sonuç vermemesi, ASEAN'ın kriz yönetimindeki sınırlarını ortaya koyuyor.n Güney Çin Denizi'nde ise Çin ile bölge ülkeleri arasındaki egemenlik anlaşmazlıkları devam ediyor. ASEAN, Çin ile bu bölgede bir davranış kuralları anlaşması üzerinde müzakerelerini sürdürüyor.
ASEAN'ın en büyük sorunu ortak karar alabilmek
ASEAN'ı Avrupa Birliği'nden ayıran önemli özelliklerden biri, üye ülkeler üzerinde bağlayıcı kararları zorla uygulatabilecek merkezi bir yapıya sahip olmaması. Birlikte kararlar büyük ölçüde uzlaşma ilkesiyle alınıyor. Ülkelerin iç işlerine müdahale etmeme yaklaşımı da ASEAN'ın temel prensipleri arasında bulunuyor. Bu sistem üyelerin egemenliğini korumayı amaçlasa da siyasi krizlerde hızlı ve ortak hareket edilmesini zorlaştırabiliyor. ASEAN'ın hükümetlere kararlarını değiştirmeleri yönünde yaptırım uygulayabilecek bir mekanizması bulunmuyor.
Ekonomik krizlere karşı 240 milyar dolarlık güvenlik ağı
ASEAN'ın öne çıkan başarılarından biri de bölgesel finansal iş birliği. 1997-1998 Asya finans krizinin ardından ülkeler, sınır ötesi ekonomik şoklara karşı ortak hareket etmenin önemini daha fazla gündeme aldı. Bu süreçte Çin, Japonya ve Güney Kore ile geliştirilen iş birliği kapsamında Chiang Mai Girişimi oluşturuldu. Zaman içinde genişletilen mekanizma, 240 milyar dolarlık bölgesel finansal güvenlik ağına dönüştü. 2026 yılında ise doğal afetler ve salgın hastalıklar gibi ani ekonomik şoklarda hızlı likidite sağlanmasına yönelik yeni bir mekanizma da devreye alındı.
Manila Zirvesi'nde hangi konular ele alınacak?
Filipinler'in ev sahipliğinde 15-17 Kasım tarihlerinde düzenlenmesi beklenen 49. ASEAN Zirvesi'nde bölgesel ve küresel gelişmelerin kapsamlı biçimde ele alınması bekleniyor.
Zirvenin öne çıkan gündem maddeleri şöyle:
Enerji güvenliği ve Orta Doğu'daki savaşın yakıt arzına etkileri
Yapay zeka ve teknolojik gelişmeler
Sınır aşan hava kirliliği
Myanmar'daki siyasi ve askeri kriz
Tayland ile Kamboçya arasındaki gerilim
Güney Çin Denizi'ndeki egemenlik anlaşmazlıkları
ABD ile Çin arasındaki artan rekabet
ABD Başkanı Donald Trump'ın da 17 Kasım'da ASEAN liderleriyle özel bir zirve gerçekleştirmesi ve Filipinler Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr. ile görüşmesi bekleniyor.
ASEAN, ekonomik büyüklüğü, nüfusu ve diplomatik platformlarıyla küresel sistemdeki ağırlığını artırırken, üye ülkeler arasındaki siyasi farklılıklar ve bölgesel çatışmalar birliğin ortak hareket etme kapasitesini sınamaya devam ediyor.
