1826 baharında Kavalalı Mehmed Ali Paşa tarafından Fransa’ya gönderilen eğitim heyetinin imamı olarak Paris’e giden Ezherli genç alim Rifaa et-Tahtavi, aradan geçen iki yüz yılın ardından hala Arap düşünce dünyasının en tartışmalı figürlerinden biri olmayı sürdürüyor. Mısır’a döndükten sonra çeviri, eğitim ve gazetecilik alanlarında kurucu roller üstlenen Tahtavi, vefatının ardından birbirine taban tabana zıt siyasi ve ideolojik akımların kendilerine referans noktası seçtiği çok katmanlı bir sembole dönüştü.
1834 yılında yayımladığı ünlü seyahatnamesi “Tahlisü’l-İbriz fi Telhisi Bariz”de hem Fransız danslarını masum bulup öven hem de Fransız edebiyatındaki mitolojik ifadeleri küfür olarak nitelendiren Tahtavi’nin bu ikili yapısı, sonraki nesillerin onu farklı aynalardan okumasının önünü açtı.
İki yüz yıllık kimlik kavgası: Kim hangi Tahtavi’yi sahiplendi?
Tahtavi’nin 1873’teki vefatının ardından kaleme alınan metinler, tek bir şahsiyetin nasıl farklı ideolojilerin “kurucu babası” haline getirildiğini ortaya koyuyor. Her fikir akımı, Tahtavi’nin metinlerinden kendi projesini destekleyen bölümleri öne çıkarırken, görüşleriyle çelişen kısımları farklı gerekçelerle devre dışı bıraktı.
İlericiler ve devlet: Demokrasi ve modernleşmenin öncüsü
Mısır’daki seküler ve ilerici düşüncenin önde gelen isimlerinden eleştirmen Luis Avad, Tahtavi’yi “modern devrimci düşüncenin, Mısır demokrasisinin ve milliyetçiliğinin babası” ilan etti. Avad’a göre Muhammed Abduh, Kasım Emin, Lütfi es-Seyyid ve Taha Hüseyin gibi pek çok isim onun paltosundan çıktı. Marksist sosyolog Enver Abdülmelik ise 1960’lardan itibaren Tahtavi’ye “Mısır sosyalizminin gerçek öncüsü” unvanının da eklendiğine dikkat çekti. Devlet katında da benzer bir sahiplenme yaşandı; 1958’de resmi anma haftaları düzenlenirken, 2009’da İskenderiye Kütüphanesindeki bir sempozyumda Tahtavi’nin başının sarığı çıkarılarak öğrencisi Salih Mecdi’nin Batılı kıyafetleri üzerine fotomontajla yerleştirilmiş resmi dahi gündeme getirildi.
İslamcı düşünürler: Yenilikçi mi, kimlik yıkıcısı mı?
İslamcı kanatta ise Tahtavi’ye dair taban tabana zıt iki okuma ortaya çıktı:
- İslamcı yenilikçiler: Düşünür Muhammed Umara, Tahtavi’yi Batılılaşma sepetine koymanın büyük bir tahrifat olduğunu savunarak onu köklü bir “İslam müceddidi (yenilikçisi)” ve Arap milliyetçiliğinin fikir babası olarak tanımladı.
- Batılılaşma karşıtları: Muhammed Muhammed Hüseyin, Seyyid Kutub’un kardeşi Muhammed Kutub ve Hani es-Sibai gibi isimler ise Tahtavi’yi “İslam dünyasına laiklik ve Batılılaşma tohumlarını eken ilk isim” olarak suçladı. Bu kesim, Tahtavi’nin şeriat ve ayetlere yaptığı atıfları samimi bulmayarak “telfik (fıkhi kavramları keyfi birleştirme)” ve “gerekçelendirme” olarak değerlendirdi.
Sürgün yılları ve metinlerdeki çift yönlülük
Tarihçi Albert Hourani ve Amerikalı akademisyen Juan Cole gibi isimler, Tahtavi’nin düşüncelerinin 19. yüzyıl liberalizminden ziyade klasik İslam siyaset geleneğine dayandığını belirtiyor. Nitekim Tahtavi, I. Abbas döneminde dört yıl süren Sudan sürgününde bir yandan François Fenelon’un tiran kralları eleştiren “Telemak’ın Maceraları” eserini tercüme ederken, diğer yandan Mısır yönetimine yazdığı kasidelerde Montesquieu’ya atıflar yaptı. Sürgün dönüşü kaleme aldığı eserlerinde ise seçim sistemi yerine “fitneyi önlemek” gerekçesiyle saltanat ve veraset sistemini savundu.
Kurumsal miras mı ideolojik kurgu mu?
Filistin asıllı Amerikalı siyaset bilimci İbrahim Ebu Lugod ve araştırmacı Züheyr ez-Zevadi gibi uzmanlar, Tahtavi’nin Diller Okulu’nu (Medresetü’l-Elsün) kurması ve “el-Vekaiu’l-Mısriyye” gazetesini yönetmesiyle kurumsal bir öncü olduğunu ancak üzerine giydirilen ideolojik unvanların “anakronizm (tarihsel yanılgı)” barındırdığını vurguluyor.
Paris’teki ilk gününde girdiği bir kafenin duvarlarındaki aynalarda kendi görüntüsünün sonsuz kez çoğalmasına şaşıran genç Ezherlinin aksine, sonraki nesiller onun tek bir görüntüsünü alıp kendi ideolojik aynalarında çoğalttı. 44 kişilik Paris heyetinin diğer üyeleri hafızalardan silinirken, heyetin imamı olan Tahtavi bugün hala her kesimin kendi suretini aradığı bir mirasa dönüşmüş durumda.
