Alışveriş bağımlılığı, kişinin zor duruma düşecek kadar alışveriş yapmasıyla kendini gösteren gerçek bir bağımlılık. Alışveriş yaptıkça beynin ödül mekanizması devreye giriyor ve anlık bir haz yaşanıyor. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Uzman Klinik Psikolog Özgenur Taşkın, bu durumla bilinçli farkındalıkla baş edilebileceğini söylüyor: “Alışveriş bağımlılarına yapılabilecek en büyük kötülük onları eleştirmek olur, kesinlikle eleştirilmemeli. Sadece ne hissettiği, ne istediği ve neden bu alışverişe ihtiyaç duyduğu sorulmalı.”
Alışveriş bağımlılığı neden gerçek bir bağımlılık?
Taşkın’a göre kişi alışveriş yaptıkça dopamin salgılanıyor ve bu durum ödül sistemini oluşturuyor: “Hatta bazı kişiler, ‘kendimi bugün ödüllendirdim, kendim için alışveriş yaptım’ derler. Ancak o mutluluğun anlık olduğunu hissederler. ‘Bir sürü şey aldım ama aslında gereksizdi. Bir anda heyecanlandım ve aldım. İyi de hissettim ama şu anda ben bunları ne yapacağım’ noktasına kadar gidebilirler.”
Taşkın bağımlılığın sınırını şöyle tanımlıyor: “Bağımlılık dediğimiz durum, kişinin zor duruma düşmesine neden olacak kadar alışveriş yapmasıdır. Acil ihtiyaçları varken ya da birikim yapması gerekirken bu durumu göz ardı edip, sadece duygusal bir boşlukta hissettiği için ya da dopamin ihtiyacından kaynaklanan bir dürtüyle alışveriş yapmasıdır. Eğer bu durum kişinin hayatını ciddi anlamda etkiliyorsa, buna bağımlılık diyebiliriz.” Bu bağımlılığın hangi yaşlarda başladığını alışveriş bağımlılığı belirtileri yazımızda ele almıştık.
Sağlıklı alışveriş için üç soru
Taşkın, alışveriş yapmadan önce kendimize üç soru sormamızı öneriyor:
- Bu alışverişe gerçekten ihtiyacım var mı?
- Bu alışveriş maddi durumumu zorlayacak mı?
- Bu alışveriş hedeflerimi ve ilerlediğim yolu engelleyecek mi?
“Çünkü bazen alışveriş kaynaklı kişiler maddi anlamda o kadar çok açılıyor ki, yeme, içme, barınma gibi temel gereklilikleri yerine getiremeyecek kadar ilerlemiş oluyor. Haliyle bu üç soruya bakmadan yani bilinçli farkındalık oluşturmadan alışveriş yapmak tüketim tuzağına düşmek demektir” diyor.
Suçlamak yerine anlamaya çalışın
Alışveriş bağımlılığı aile bütçesini etkiliyorsa durumun gerekçeleriyle birlikte açıkça anlatılması gerektiğini söyleyen Taşkın, suçlayıcı bir dilden kaçınılması gerektiğinin altını çiziyor:
“Burada kişiyi suçlamak, kişiye yapılabilecek en büyük kötülüktür. Eğer suçlayacaksak bu iletişime hiç girmemek daha mantıklı. Ama suçlamayıp bilinçli farkındalık boyutuna kişiyi ulaştıracaksak zaten işlevsel olacaktır. İşlevsel olamadığı durumlarda da artık burada demek ki biz yakınlarımıza yardımcı olamıyoruz anlamına gelir. Bu durum da bir psikolog ya da psikiyatrist desteğine, bir bağımlılık desteğine ihtiyaç duyduğunu gösterir.”
Bilinçli farkındalıkla hazzı ertelemek
Taşkın’a göre anlık tatmin duygusu yalnızca farkındalıkla değil, bilinçli farkındalıkla kırılabiliyor. Farkındalık o alışverişi yapmamamız gerektiğini söyleyebilirken bilinçli farkındalık, alışverişin ardından yaşanabilecek zorlukları ve sıkıntıları da görmemizi sağlıyor:
“Orada duyguyu bastırmak yerine ‘ben şu anda ne hissediyorum ve neden bu alışverişi yapıyorum?’ sorusunu sormak, sizi üç saniyeliğine de olsa alışverişten uzaklaştırır. Ardından nefes teknikleriyle beraber, alışveriş yapma arzusu geldiğinde kendimizi rahatlatabiliriz. Alışveriş ortamından biraz uzaklaşmak, belki bir kahve molası vermek, maddi süreci ve bunu nasıl karşılayacağımızı değerlendirmek gerekir. Hala o ihtiyacımızın devam ettiğini düşünüyorsak, bilinçli farkındalıkla bir bütçe planı yapıp alışveriş yapmak doğru bir örnektir.”





