Imposter sendromu, başarılı ve yetkin olmasına rağmen kişinin kendini sürekli yetersiz ve “sahtekar” gibi hissetmesiyle tanımlanıyor. Üsküdar Üniversitesi NPİSTANBUL Hastanesi Etiler Tıp Merkezi’nden Uzman Klinik Psikolog Uluğ Çağrı Beyaz, bu durumun özsaygıyı zedeleyip kariyer gelişimini olumsuz etkileyebildiğini söylüyor. Beyaz’a göre sosyal medya ve kıyas kültürü sendromu beslerken ölçülebilir hedefler koymak, kendine şefkatle yaklaşmak ve destek aramak döngüyü kırmanın önemli yolları arasında.
Imposter sendromu nedir?
Beyaz, imposter sendromunu başarılı, yetenekli ve belirli yetkinliklere sahip kişilerin kendilerini süreğen bir şekilde “sahtekar” gibi nitelemesiyle karakterize bir olgu olarak tanımlıyor: “Temelinde bireylerin kendine yönelik derin bir şüpheye sahip olmasıyla birlikte, aslında başkalarının, hakkında düşündükleri kadar iyi, başarılı veya yeterli olmadığına yönelik kuvvetli bir inanca sahip olduklarını söyleyebiliriz.”
Uzmana göre bu kişiler, becerilerinin ya da bulundukları mevkinin kendi çabalarıyla değil, şans eseri ya da dış etkenlere bağlı olarak geldiğini düşünüyor. Beyaz bunu şöyle anlatıyor: “Diğer insanların kendisi hakkındaki pozitif yorumlarının yersiz hatta abartılı olduğunu düşünerek bundan rahatsız olurlar ve ‘foyam ortaya çıkacak’ şeklinde yoğun bir suçluluk ve ona entegre bir şekilde korku/endişe hissederler. Kendileriyle ilgili olumlu olabilecek durumları küçültme/değersizleştirmeye yönelim olurken, hata veya olumlu olmayan gelişmeleri ise mercek etkisiyle olduğundan daha büyük görüp, yorumlarlar.”
Imposter sendromunun nedenleri
Beyaz, sendromun tek bir nedene bağlı olmadığını, birçok faktörün birleşimiyle ortaya çıktığını belirtiyor: “Araştırmalara baktığımızda, kültürel faktörler, aile ve çocukluk çağı tecrübeleri, kişinin özsaygı ve özdeğerini incitecek şekildeki ebeveyn beklentileri, aşırı mükemmeliyetçi ve rekabetçi kişilik örgütlenmesi, depresyon-anksiyete gibi ruh sağlığı sorunları ve destekleyici olmayan dış dünya deneyimleri tetikleyici olarak karşımıza çıkar.”
Uzman, durumun mükemmeliyetçi kişilerde daha kolay tetiklenebildiğine dikkat çekiyor. Büyük ve zor hedefler koymak ve en ufak hataya karşı aşırı duyarlılık, kişinin kendinden şüphe ederek sürekli tetikte hissetmesine yol açabiliyor. Mükemmeliyetçiliğin günlük hayattaki etkileri için mükemmeliyetçilik ve erteleme yazımıza da göz atabilirsiniz.
Sosyal medya ve kıyas kültürü sendromu besliyor
Beyaz, sosyal medyanın sürekli bir mutluluk ve başarı vitrini sunduğunu hatırlatıyor: “Bireyler en parlak anlarını, ödüllerini, deyim yerindeyse ‘mükemmel’ hayatlarını sergiliyor. Fakat bu durum, gerçekliğin sadece bir kısmını temsil ediyor.”
Uzmana göre bu illüzyon, imposter sendromu yaşayan kişide “yeterince iyi değilim” düşüncesini güçlendiriyor: “Imposter sendromu yaşayan biri, halihazırda kendi yetkinliklerinden şüphe duyarken, bu mükemmeliyet bombardımanı altında adeta ezilebilir ve beraberinde kıyasa yönelebilir. ‘Herkes benden daha iyi, ben buraya kendi hakkımla gelmedim ve bu bir şekilde ortaya çıkacak!’ düşünceleri, sosyal medyanın sunduğu bu yapay karşılaştırma kültürüyle etkileşime girmeye sebebiyet veriyor.” Beyaz, toplumdaki “her zaman daha fazlasını yapmalısın” baskısının da bu döngüyü kuvvetlendirdiğini, paylaşımların ardındaki başarısızlık ve zorlukların ise yok sayıldığını söylüyor.
Kariyer ve iş hayatına etkileri
Beyaz, imposter sendromunun kariyer ve akademik başarı üzerine gölge düşürebileceğini vurguluyor: “Çünkü kişi, başarılarını içselleştiremediği için hep ‘ya yakında gerçek yüzüm ortaya çıkarsa’ korkusuyla yaşar. Bu da cesaretini kırar özsaygısının zedelenmesiyle sonuçlanır.”
Uzmana göre bu kişiler iş hayatında terfi ya da yeni sorumluluk almak yerine gölgede kalmayı tercih edebiliyor: “Hata yapma korkusu onları kaçınmaya iter. Her şeyi mükemmel yapma baskısı, işlerini projelerini bitirmesini zorlaştırır ve potansiyelini ortaya çıkarmasını olumsuz etkileyebilir. Imposter sendromu yaşayan kişiler, genellikle sessizce çalışır, yeteneklerini göstermekten kaçınır. Çoğu kere başkalarının takdirine veya onayına ihtiyaç duyar, ama içten içe de bunu hak etmediğini düşünür. Bu döngü hem performansı düşürür hem de kariyer yolunda görünmez duvarlar örer.”
Imposter sendromuyla baş etmenin yolları
Beyaz, sendromla baş etmenin özünün uzun vadeli bir özgüven inşa etme süreci olduğunu söylüyor. Bunun temelinde kişinin kendini kabul etmesi ve kendisine sahtekar olduğunu söyleyen iç sesini tanıyıp gerçekçi bir bakış açısı geliştirmesi yatıyor. Uzmanın önerileri şöyle:
- Hataların hayatın bir parçası olduğunu kabul etmek ve kendine şefkatle yaklaşmak
- Ölçülebilir hedefler koyup ilerlemeyi takip etmek; Beyaz’a göre bu, “sübjektiviteyi objektif bir zemine oturtup” yetersizlik hissini adım adım eritebiliyor
- İş ortamında açık iletişim kurmak ve duyguları başkalarıyla paylaşmak
- Risk almak, yeni deneyimlere açık olmak ve başarıları kutlama ya da ödüllerle fark etmek
İlk adım farkında olmak
Beyaz, imposter sendromunun düşük özgüven, motivasyon kaybı, artan stres ve iş performansında düşüş gibi sonuçlar doğurabildiğini, buna karşın sıklıkla önemsenmediğini belirtiyor. Mücadelenin ilk adımının sendromu tanımak olduğunu söyleyen uzman, sözlerini şöyle tamamlıyor: “Birçok insan bu sendromu yaşayabilir. Özünde insanın kendi sınırlarına karşı şüpheyle yaklaşımı her zaman sağlıksız değildir. Esasen bu halin bir örüntü şeklinde süreğenlik arz edip, etmediği ve belirtilerin olup, olmadığının ayrımı önem arz eder. Eğer bu sorunla kişi yeterince baş edemediğini düşünüyorsa da bir ruh sağlığı uzmanından destek alınmalı.”





