MAMustafa Bahadır ALTAŞ
Yeminli Mali Müşavir
[email protected]
VUK’un 353/6 Maddesine Göre Tek Düzen Hesap Planı’na Uyulmamasının Ölçüsü Nedir?
Giriş
213 sayılı Vergi Usul Kanunu‘nun (VUK) 353/6 maddesinde yer alan “Bu Kanuna göre belirlenen muhasebe standartlarına, tek düzen hesap planına ve mali tablolara ilişkin usul ve esaslar ile muhasebeye yönelik bilgisayar programlarının üretilmesine ve kullanılmasına ilişkin kural ve standartlara uymayanlara (588 Sıra No.lu VUK Genel Tebliği ile 1.1.2026’dan itibaren 110.000 TL) özel usulsüzlük cezası kesilir.” düzenlemesi kapsamında, son günlerde mükelleflere gönderilen cezalar ciddi bir tartışma konusu olmaktadır.
Bu yazının amacı, yasada yer alan söz konusu düzenlemenin uygulanabilirliğini tartışmaya açmak ve konunun sağlıklı bir işlerlik kazanmasına katkı sunmaktır.
Uygulama ve Yanlışlıklar
VUK 353/6 maddesinin konuluş amacı, cari dönem içinde muhasebe kayıtlarının sağlıklı tutulmasını sağlamak ve vergi güvenliğini korumaktır. Ancak bu noktada şu temel soruların yanıtlanması gerekir:
- VUK’un 353/6 maddesine göre Tekdüzen Hesap Planı’na (TDHP) uyulmamasının ölçüsü nedir?
- Hangi işlemler uyumsuzluk kapsamında değerlendirilir?
- Yasada sınırları açıkça belirlenmemiş bir işlemin uyumlu olup olmadığına kim karar verecektir?
İlgili maddede; “Bu Kanuna göre belirlenen; muhasebe standartlarına, tek düzen hesap planına ve mali tablolara ilişkin usul ve esaslar ile muhasebeye yönelik bilgisayar programlarının üretilmesine ve kullanılmasına ilişkin kural ve standartlara uymayanlara özel usulsüzlük cezası kesilir.” denilmektedir.
Tekdüzen Hesap Planı’nda 9 ana sınıf altında 54 hesap grubu ve mevzuatla belirlenmiş 100-999 arası kodların kullanıldığı en az 264 adet büyük defter (ana) hesabı bulunmaktadır. İşletmeler de ihtiyaçlarına göre bu ana hesapların altına sınırsız sayıda yardımcı (alt) hesap açabilmektedir. Böylesine geniş bir yapı ve dağılım içinde hangi hata veya eksiklik nedeniyle uyumsuzluk tespit edildiği durumlarda özel usulsüzlük cezası kesileceğinin açıkça belirtilmesi gerekmez mi?
Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği’ne (Tek Düzen Hesap Planı) göre belirlenen 30 maddeden oluşan bilanço dipnotları ile 13 madde olarak belirlenen gelir tablosu dipnotlarının hangilerinin eksik veya yanlış olması hâlinde ceza uygulanacağının bilinmesi gerekmez mi?
Özellikle Tekdüzen Hesap Planı’na uyumsuzluk gerekçesiyle kesilen cezalarla ilgili şu hususlar belirsizdir:
- Hata olarak belirlenen işlemin mevzuata somut aykırılığı nedir?
- Hesap planı çerçevesi ve alt hesap kodlama serbestliğinin ihlali, hesapların işleyişine aykırılık, mali tablo standartlarının ihlali, kayıtların gerçeğe uygunluğu, ters bakiye veren hesapların risk kriteri veya hesap grubu tercihinde net bir ölçü var mıdır? (Örneğin; 120-Alıcılar Hesabı aktif karakterli, 320-Satıcılar Hesabı pasif karakterli bir hesaptır. Bu hesapların doğal işleyişi gereği borç veya alacak bakiyesi vermesi Tekdüzen Hesap Planı’na aykırılık değil, aksine planın normal işleyişinin bir sonucudur.)
Bugüne kadar verilen yargı kararlarında; işletmenin muhasebe sisteminin ve kayıtlarının Tekdüzen Hesap Planı’na uygun olup olmadığı değerlendirilirken münferit ve vergi matrahını etkilemeyen basit hesap hataları yerine kayıtların bütünselliği ve ölçülülüğü esas alınmıştır. Yargının, tek bir hesabın yanlış kullanılmasını veya basit bir kayıt hatasını “hesap planına uymamak” şeklinde yorumlayarak kesilen cezaları ölçülülük ilkesine aykırı bulduğu ve iptal ettiği görülmektedir.
Yapay zekâ ile yapılan tespitler VUK’a göre ne kadar somut ve hukuken geçerli bir tespittir?
Güncel vergi yargısı uygulamaları ve yerleşik içtihatlara göre, idarenin özel usulsüzlük cezası kesebilmesi için defter ve belge incelemesi ile fiilî tespit yapması temel ölçüttür. Elektronik ortamda gönderilen beyanname ekindeki mali tablolar üzerinden, yasal defter ve belgelerde fiilî bir inceleme yapılmadan yapay zekâ ile gerçekleştirilen tespitler VUK’a göre ne kadar somut ve hukuken geçerlidir? Bu yöntemle kesilen cezaların hukuka uygun olduğu nasıl kabul edilebilir? Kuruş hatalarının dahi yanlışlık olarak algılandığı bu sistem hem idareyi hem mükellefleri hem de meslek mensuplarını gereksiz yere yoracaktır.
Sonuç
Meslek camiası olarak tartışmamız gereken asıl konu cezanın yüksek veya orantısız olması değil, ne kadar hukuki ve yasal olduğudur. Üzülerek belirtmek isterim ki meslek odalarımız başta olmak üzere birçok meslek mensubu, cezanın hukuki temelinden ziyade tutarının yüksekliğini tartışmaktadır.
VUK’un 353/6 maddesine göre Tekdüzen Hesap Planı’na uyulmamasının kriterleri açıkça belirlenmeden bu maddenin uygulanması sağlıklı ve doğru değildir. Kanunda sınırları veya ölçüsü çizilmemiş bir işlemin değerlendirilmesini uygulayıcıların takdirine bırakmak, uygulama bütünlüğünü bozacağı gibi keyfî ve şahsi işlemler tesis edilmesine de yol açacaktır. Bu konuda idarenin net bir çerçeve çizmesine ihtiyaç vardır.
Her şeyden önce hukuk güvenliği ve idari işlemlerin hukuki denetimi ilkeleri gereğince; idare tarafından tespit edilen ve vergi matrahını etkilemeyen eksiklik veya yanlışlıklar için doğrudan özel usulsüzlük cezası kesilmemeli, mükelleflere öncelikle bu hataları düzeltme imkânı tanınması değerlendirilmelidir.
Yıllar önce 30.06.2022 tarihinde TBMM’de görüşülmekte olan kanun teklifi üzerine kaleme aldığım “Hukuk Devletinden Ceza Devletine mi Gidiyoruz?“ başlıklı yazımda da belirttiğim gibi; aksi yöndeki uygulamalar, ister istemez “Hukuk Devletinden Ceza Devletine mi gidiyoruz?” duygusuna kapılmamıza neden olacaktır.
Bir diğer itirazımda, doğrudan kendi üyeleri olan vergi mükelleflerine kesilecek bu cezalar karşısında, TOBB başta olmak üzere TESK ve diğer meslek kuruluşlarının sessiz kalması anlaşılır gibi değil!





