Bir bardak su olmadan birkaç gün bile dayanamazsın, ama bir pırlanta yüzük olmadan ömür boyu gayet iyi yaşarsın. Buna rağmen musluktan akan su neredeyse bedava, küçücük bir taş ise bir maaş eder. Ekonomistlerin yüzyıllardır üzerine kafa yorduğu bu çelişkinin cevabını adım adım anlattık. (Yazıdaki fiyat örnekleri temsilidir.)
İçeriğin Devamı Aşağıda
Reklam
1. Fiyatı toplam fayda değil, son birimin faydası belirler
Su-elmas paradoksu, hayati bir malın çok ucuz, hayati olmayan bir malın çok pahalı olmasıdır. Cevap şu: Fiyatı, bir malın bize toplamda ne kadar yararlı olduğu değil, elimizdekine eklenen son birimin ne kadar işe yaradığı ve o malın ne kadar kıt olduğu belirler. Su bol olduğu için bir bardak daha fazlası bize az şey katar; elmas az olduğu için bir tane daha bulmak zordur.
2. Soruyu Adam Smith sordu
Adam Smith 1776'da yayımlanan Ulusların Zenginliği'nde 'kullanım değeri' ile 'değişim değeri'ni ayırdı. Kitabın ilk cildinin dördüncü bölümünde sudan daha yararlı bir şey olmadığını, ama onunla neredeyse hiçbir şey satın alınamayacağını; elmasın ise tam tersi olduğunu yazdı.
3. Smith cevabı tam bulamadı
Smith ve onu izleyen klasik iktisatçılar, değeri büyük ölçüde bir malı elde etmek için harcanan emek ve maliyetle açıklamaya çalıştı. Elmas çıkarmak zor olduğu için pahalıydı; ama bu açıklama, aynı emekle üretilen iki maldan birinin neden diğerinden çok daha değerli olabildiğini çözmeye yetmiyordu.
4. 1870'lerin marjinal fayda devrimi
Paradoksu çözen fikir, 1870'lerde üç iktisatçıdan neredeyse aynı anda geldi: William Stanley Jevons 1871'de İngiltere'de, Carl Menger aynı yıl Avusturya'da, Léon Walras da 1874'te İsviçre'de marjinal faydayı merkeze koyan eserlerini yayımladı. Bu yaklaşıma göre insanlar kararlarını 'bir birim daha' üzerinden verir.
5. İlk bardak ile onuncu bardak aynı değil
Çok susamışken içtiğin ilk bardak su sana neredeyse paha biçilmez gelir; ikinci bardak yine iyidir, onuncu bardağı ise içmek bile istemezsin. Su o kadar bol ki, günlük hayatta hep bu 'onuncu bardak' noktasındayız ve fiyat da bu son bardağın düşük değerini yansıtır.
İçeriğin Devamı Aşağıda
Reklam
6. Kıtlık her şeyi değiştirir
Dünyada çıkarılan elmas miktarı, insanların kullandığı su miktarının yanında yok denecek kadar az. Az bulunan ve çok istenen bir malın her yeni biriminin değeri yüksek kalır; bu yüzden elmasın son birimi de pahalıdır.
7. Susuz yerde su da pahalanır
Durum değişince fiyat da değişir. Temsili bir örnekle, çölün ortasında saatlerdir susuz kalmış biri tek bir şişe su için yüzüğünü bile vermeye razı olabilir. Kuraklık yaşayan şehirlerde suyun kısıtlanması ve pahalı arıtma tesislerine yönelinmesi de aynı mantığın gündelik hâli.
8. Elmasın kıtlığına biraz da yardım edildi
Elmas fiyatlarını yalnızca doğa belirlemedi. De Beers 20. yüzyılın büyük bölümünde dünya ham elmas arzının çok büyük kısmını kontrol ederek piyasaya ne kadar taş çıkacağını ayarladı; 1947'de başlayan 'A Diamond Is Forever' reklam kampanyası da elması sevginin vazgeçilmez simgesi hâline getirdi.
9. Laboratuvar elması paradoksu test ediyor
Kimyasal olarak doğal elmasla aynı olan laboratuvar elmasları kolayca üretilebildikçe kıtlık ortadan kalktı. De Beers'ın açıklamasına göre laboratuvar elmasının toptan fiyatı 2018'den bu yana yüzde 90 düştü ve şirket Mayıs 2025'te bu alandaki markası Lightbox'ı kapatma kararı aldı. Yani taş aynı kalsa da kıtlık kaybolunca fiyat da düşüyor.






1 yorum