CERN'deki deneylerde Türk ekiplerine kim önderlik etti?
Bu Makalede Neler Öğreneceksin?
- Engin Arık, Türkiye’de deneysel parçacık fiziğine öncülük etmiş ve Boğaziçi Üniversitesi’nde profesörlük yapmış bir fizikçidir.
- CERN’deki CHARM II, SMC, CHORUS, ATLAS ve CAST deneylerinde Türk ekiplerine liderlik etmiş, parçacık çarpışmalarının doğa yasalarını anlamaya nasıl yardımcı olduğunu göstermiştir.
- Türk Hızlandırıcı Merkezi projesinde çalışan Arık, 30 Kasım 2007’de Isparta’daki uçak kazasında çalışma arkadaşlarıyla birlikte hayatını kaybetmiştir.
Engin Arık kimdir sorusunun kısa cevabı, Türkiye'de deneysel parçacık fiziğine öncülük etmiş bir kadın fizikçi olmasıdır. Arık, İstanbul'daki Boğaziçi Üniversitesi'nde profesör olarak çalışmıştır. Avrupa'daki CERN laboratuvarında yapılan büyük deneylerde Türk ekiplerine önderlik etmiştir. Engin Arık, 30 Kasım 2007'de Isparta'da bir dağa çarpan uçakta beş çalışma arkadaşıyla birlikte hayatını kaybetmiştir.
Engin Arık Kısaca Kimdir?
Engin Arık, parçacık fiziği adı verilen bilim dalında çalışmıştır. Bu bilim dalı, evrendeki her şeyi oluşturan çok küçük parçacıkları incelemektedir. Bu parçacıklar atomdan bile küçüktür. Böyle küçük parçacıkları incelemek için dünyanın en büyük ve en karmaşık bilim aletleri kullanılmaktadır. Bu aletler, İsviçre ile Fransa sınırındaki CERN laboratuvarında bulunmaktadır. 1954 yılında kurulan CERN, Avrupa ülkelerinin ilk ortak çalışmalarından biridir. Burada dünyanın dört bir yanından gelen bilim insanları çalışmaktadır. Parçacıklar, ışık hızına yakın bir hızla birbirine çarptırılmaktadır. Böylece bilim insanları doğanın temel kurallarını anlamaya çalışmaktadır.[4]
Arık bu alana uzun bir eğitimle hazırlanmıştır. Önce İstanbul Üniversitesi'nde okumuş ve 1969 yılında mezun olmuştur. Ardından ABD'deki Pittsburgh Üniversitesi'ne gitmiştir. Burada 1971 yılında yüksek lisansını, 1976 yılında da doktorasını tamamlamıştır. Daha sonra Boğaziçi Üniversitesi'nde profesör olmuştur.[1]
Arık'ın önemli işlerinden biri, CERN'deki büyük deneylere Türkiye'den katılan ekiplere önderlik etmesidir. Bu deneyler arasında CHARM II, SMC, CHORUS, ATLAS ve CAST bulunmaktadır. Arık, Türkiye'de deneysel parçacık fiziğinin öncüsü olarak anılmaktadır. Ayrıca pek çok çalışma arkadaşına ilham veren bir öğretmen olmuştur. Son yıllarında ise Türk Hızlandırıcı Merkezi (İng: "Turkish Accelerator Center") projesinde çalışmıştır. Bu ulusal projede, Doğuş ve Boğaziçi üniversiteleri dahil 10 Türk üniversitesi birlikte çalışmaktaydı.[2]
Peki hızlandırıcı nedir? Hızlandırıcı, parçacıkları çok yüksek enerjilere çıkaran büyük bir makinedir. Hızlanan parçacıklar sonra birbirine ya da sabit bir hedefe çarptırılmaktadır. Dedektör adı verilen aletler de bu çarpışmaların sonuçlarını gözlemekte ve kaydetmektedir. Türk Hızlandırıcı Merkezi projesi de Türkiye için böyle bir merkezin tasarımı üzerinde çalışmaktaydı.
Engin Arık, bu projenin bir toplantısına giderken hayatını kaybetmiştir. 30 Kasım 2007'de Arık ve çalışma arkadaşları, Isparta'daki bir üniversitede yapılacak bir fizik toplantısına gitmekteydi. İstanbul'dan kalkan uçak, inişten kısa bir süre önce Isparta'da bir dağa çarpmıştır. Uçaktaki 57 kişinin hiçbiri kurtulamamıştır.[3]
Engin Arık'ın Hayatı Adım Adım
Engin Arık'ın hayatındaki önemli adımlar sırasıyla şunlardır:
- 1948 yılında doğdu.
- 1969 yılında İstanbul Üniversitesi'nden mezun oldu.
- 1971 yılında ABD'deki Pittsburgh Üniversitesi'nde yüksek lisansını bitirdi.
- 1976 yılında aynı üniversitede doktorasını tamamladı.[1]
- Boğaziçi Üniversitesi'nde profesör oldu.
- CERN'deki CHARM II, SMC, CHORUS, ATLAS ve CAST gibi deneylerde Türk ekiplerine önderlik etti.
- Son yıllarında Türk Hızlandırıcı Merkezi projesinde çalışırken 30 Kasım 2007'de bir uçak kazasında hayatını kaybetti.
Ödevde Nasıl Yazılır?
Bu ödev için dört ile altı cümlelik kısa bir paragraf yazman yeterli. İlk cümlede Engin Arık'ın kim olduğunu söyle. Sonra okuduğu okulları ve çalıştığı üniversiteyi yaz. Ardından CERN'deki çalışmalarını bir cümleyle anlat. Son cümlede 2007'deki uçak kazasını belirt. Yılları ve tarihleri doğru yazmaya dikkat et. Aşağıdaki örneği aynen kopyalama, kendi cümlelerinle yaz.
Örnek cevap: "Engin Arık, Türkiye'de deneysel parçacık fiziğine öncülük etmiş bir kadın bilim insanıdır. 1948 yılında doğmuştur. İstanbul Üniversitesi'nden mezun olmuş, doktorasını ABD'de yapmıştır. Boğaziçi Üniversitesi'nde profesör olarak çalışmıştır. CERN'deki büyük deneylerde Türk bilim insanlarına önderlik etmiştir. 30 Kasım 2007'de Isparta'da düşen bir uçakta çalışma arkadaşlarıyla birlikte hayatını kaybetmiştir."
Sık Karıştırılanlar
Uçak kazasında sadece Engin Arık hayatını kaybetmemiştir. Aynı uçakta Fatma Şenel Boydağ, İskender Hikmet, Mustafa Fidan, Berkol Doğan ve Engin Abat da bulunmaktaydı. Bu bilim insanlarının hepsi Türk Hızlandırıcı Merkezi projesinde çalışmaktaydı. Ayrıca Engin Abat ve Berkol Doğan, ATLAS deneyinde Arık ile birlikte çalışmıştır. CAST deneyinde ise Fatma Şenel Boydağ, İskender Hikmet ve Berkol Doğan, Arık ile iş birliği yapmıştır.[2]
CERN'in adı da yanlış anlaşılabilmektedir. CERN kısaltması, Avrupa Nükleer Araştırma Konseyi anlamına gelen Fransızca addan gelmektedir. Nükleer sözcüğü, atomun çekirdeğini anlatmaktadır. Ancak bugün bilim insanları maddeyi çekirdekten çok daha derinde incelemektedir. CERN'in asıl araştırma alanı da artık parçacık fiziğidir. Bu nedenle CERN laboratuvarı çoğu zaman Avrupa Parçacık Fiziği Laboratuvarı olarak anılmaktadır.[4] Engin Arık'ın alanı da parçacık fiziğidir.
Son olarak ATLAS deneyi ile Atlasjet uçağı birbirine karıştırılmamalıdır. ATLAS, CERN'deki dev çarpıştırıcının dört büyük parçacık ölçüm aletinden biridir. Atlasjet ise kazada düşen uçağın şirketidir. Benzer şekilde CERN ile Türk Hızlandırıcı Merkezi de aynı yer değildir. CERN, Cenevre yakınındaki ortak bir Avrupa laboratuvarıdır. Türk Hızlandırıcı Merkezi ise 10 Türk üniversitesinin birlikte tasarladığı ulusal bir projedir.
Engin Arık'ın bilimdeki yeri ve Türkiye için taşıdığı önem, Engin Arık'ın bilimdeki öncü rolünü anlatan yazımızda çok daha ayrıntılı ele alınmaktadır.
Öteki ödev sorularına da göz atabilirsin: Güneş Kendi Etrafında Kaç Günde Döner?, Canlıların Ortak Özellikleri Nelerdir? ve Felsefe Nedir Kısaca?
Bu konuyu ve sınıfındaki öteki konuları Evrim Ağacı uygulamasında kısa sorularla tekrar edebilirsin.
- Tebrikler!1
- Muhteşem!0
- Bilim Budur!0
- Mmm… Çok sapyoseksüel!0
- Güldürdü0
- İnanılmaz0
- Umut Verici!0
- Merak Uyandırıcı!0
- Üzücü!0
- Grrr… *@$#0
- İğrenç!0
- Korkutucu!0
- ^abIOP Publishing. Short Biography Of Engin Arık And Her Colleagues. Journal Of Physics: Conference Series, 347(1), 011002. Doi:10.1088/1742-6596/347/1/011002. (1 Ocak 2012). Alındığı Tarih: 9 Kasım 2026. Alındığı Yer: IOPscience
| Arşiv Bağlantısı - ^abÇetin, S. A., Jenni, P. vd. 2Nd International Conference On Particle Physics In Memoriam Engin Arık And Her Colleagues (Icpp-Istanbul Ii): Preface. Journal Of Physics: Conference Series, 347(1), 011001. Doi:10.1088/1742-6596/347/1/011001. (1 Ocak 2012). Alındığı Tarih: 9 Kasım 2026. Alındığı Yer: IOPscience
| Arşiv Bağlantısı - ^Associated Press. Atlasjet Plane With 57 People On Board Crashes In Turkey; No Survivors. Deseret News, 30 Kasım 2007. (1 Ocak 2007). Alındığı Tarih: 9 Kasım 2026. Alındığı Yer: Deseret News
| Arşiv Bağlantısı - ^abCERN. About Cern. Cern. Alındığı Tarih: 9 Kasım 2026. Alındığı Yer: CERN
| Arşiv Bağlantısı
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 12.11.2026 08:05:21 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24141
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.
