Rabat'ın "Fas Vitrini" adını verdiği girişimi ve 2035 ufkunu hedefleyen yerli savunma ve güvenlik sanayisi geliştirme yol haritasını, 4 milyar dirhemlik (400 milyon dolar) ilk kamu yatırımıyla birlikte duyurması, bu adımın anlamları üzerine soruları gündeme getirdi. Söz konusu gelişme, Batı Sahra'da Birleşmiş Milletler Referandum Misyonu'nun (MINURSO) tasfiye sürecinin başlamasıyla —askerî gözlemcilerin geri çekilmesi, ekipman ve donanımların iadesi, misyona bağlı tesis ve noktaların kapatılması dâhil— bölgenin art arda yaşadığı gelişmeler ışığında özel bir önem taşıyor.
Fas'ın bu adımı, Kraliyet Divanı'nın "Fas Vitrini" adını verdiği girişim kapsamında geldi. Dün Rabat'taki Kraliyet Sarayı'nda, Veliaht Prens Mevlay Hasan ile hükûmet ve ordu yetkililerinin katılımıyla, Kral VI. Muhammed başkanlığında bu konuya özel bir çalışma oturumu düzenlendi.
Çalışma oturumunun ardından açıklanan yol haritası, tasarım ve üretimden bakım, test ve depolamaya kadar savunma ve güvenlik ekipmanları üretiminin farklı aşamalarını kapsayan bütünleşik bir sanayi sistemi geliştirmeyi amaçlıyor. Yol haritası, gelecekteki yatırımların yapılandırılmasında öncelikli görülen bir dizi alanı belirliyor; bu alanların başında insansız hava araçları, otonom sistemler, kara ve deniz sistemleri, savunma elektroniği, siber güvenlik ve yapay zekâ geliyor.
Yol haritası, 2035 yılına kadar Fas ordusu ve güvenlik birimlerinin ihtiyaçlarının yüzde 40'ının yerli üretimle karşılanmasını, üretimin yüzde 65'inin ise ihraç edilmesini hedefliyor.
Bu faaliyetler, hem askerî hem sivil kullanım alanlarına sahip olmaları nedeniyle özel bir ilgi görüyor; zira elektronik, yazılım ve otonom sistemler alanlarında kazanılan beceriler, diğer ekonomik sektörlerde de pratik kullanım alanları bulabilir.
Kraliyet Divanı'nın açıklamasına göre, Fas'ta savunma sanayisinin geliştirilmesi için devlet tarafından yaklaşık 400 milyon dolar tutarında bir ilk mali katkı ayrıldı. Yol haritası, 2035 yılına kadar Fas ordusu ve güvenlik birimlerinin ihtiyaçlarının yüzde 40'ının karşılanmasını, üretimin yüzde 65'inin ihraç edilmesini hedeflerken, 50 bin istihdam sağlayacak iki sanayi bölgesinin kurulmasını, stratejik bir ajans, bir holding şirketi ve bir eğitim akademisinin oluşturulmasını da öngörüyor.
Fas'ın stratejik vizyonunun gelişimi
Fas'lı jeostratejik ve güvenlik çalışmaları uzmanı Eş-Şerkavi er-Rudani'ye göre, savunma ve güvenlik sanayilerini geliştirmeye yönelik "Fas Vitrini" girişiminin başlatılması, uluslararası ortamın yaşadığı dönüşümler bağlamında ve Krallığın stratejik vizyonunun gelişimi ile stratejik bağımsızlıklarını geliştirmesiyle bağlantılı olarak okunmalı.
Fas'lı uzmana göre mesele, yalnızca yeni bir sanayi tabanı geliştirmekle sınırlı değil; aynı zamanda Fas gücünün unsurlarına sınai ve teknolojik bir bileşen eklemekle de ilgili. Bu durum, savunma kararlarındaki bağımsızlığı güçlendirirken Krallığın ekonomik ve jeopolitik varlık imkânlarını da genişletiyor.
Rudani, Al-Araby Al-Jadeed'e yaptığı açıklamada, bu yönelimin "bileşik stratejik özerklik kavramı" üzerinden anlaşılabileceğini belirtti; yani bakım ve modernizasyondan üretim ve geliştirmeye, bileşenlerin ve tedarik zincirlerinin güvence altına alınmasına kadar askerî kapasitenin döngüsü ve yaşam süresindeki temel aşamaların kontrolünü içeren ulusal bir yetenek inşa etmekten söz ediyor.
Rudani, bunun teknolojik bağımsızlık, stratejik esneklik, ekonomik entegrasyon ve savunma jeo-ekonomisi olmak üzere dört temel düzeyde şekillendiğini açıkladı. Dünyadaki son çatışmaların, askerî üstünlüğün giderek artan biçimde sınai ve teknolojik kapasiteyle, devletlerin kriz koşullarında sistemlerinin hazır bulunurluğunu koruma becerisiyle bağlantılı hale geldiğini gösterdiğine dikkat çekti.
Rudani: Savunma sanayisi, Fas'ın daha bütünleşik bir Atlantik-Afrika alanı inşa etme yönelimiyle ve başta Dahla Atlantik Limanı olmak üzere yapılandırılmış projelerle bütünleşebilir.
Bu açıdan, "Fas Vitrini"nin belirlediği alanlar, özellikle insansız hava araçları, otonom sistemler, savunma elektroniği, yapay zekâ ve siber güvenlik önem kazanıyor. Rudani, bu alanların günümüzdeki askerî dönüşümlerin tam merkezinde yer aldığını, aynı zamanda sivil ve savunma sanayileri arasında kesişim imkânı sunduğunu belirtti. Havacılık, otomotiv ve elektronik sektörlerindeki Fas deneyiminden yararlanmanın, uluslararası ortaklıklara kapanmadan, stratejik değer taşıyan alanlarda ulusal kapasiteler inşa etmeye dayanan seçici bir teknolojik bağımsızlık geliştirmek için bir zemin sunduğuna işaret etti.
Ancak Fas'lı uzmana göre özel ilgiyi hak eden boyut, Atlantik boyutudur. Zira Atlantik Okyanusu artık Fas için yalnızca bir deniz cephesi olmaktan çıkmış, deniz güvenliği, ticaret ve enerji hareketi, tedarik zincirleri ile deniz geçitleri ve kaynakları üzerindeki rekabet hesaplarında önemi giderek artan bir alan haline gelmiştir. Fas'ın Atlantik ile Akdeniz'in buluştuğu noktadaki konumu ve Afrika'ya uzanan derinliği sayesinde bu alanı stratejik derinliğinin bir parçası olarak gördüğüne işaret etti.
Bu bağlamda Rudani, savunma sanayisinin, Fas'ın başta Dahla Atlantik Limanı olmak üzere yapılandırılmış projelerle ve daha bütünleşik bir Atlantik-Afrika alanı inşa etme yönelimiyle bütünleşebileceğini değerlendirdi. Bu yapıların öneminin yalnızca lojistik ve ticari işlevlerinden değil, aynı zamanda Krallığın Atlantik cephesini Afrika derinliğine bağlama ve Sahel ile Batı Afrika ülkeleriyle yeni ticaret ve iş birliği yolları açma kapasitesinden de kaynaklandığını ekledi. Bunun yanı sıra bakım, elektronik ve deniz sistemleri alanlarında sınai ve teknolojik kapasitelerin geliştirilmesinin, bu Atlantik varlığına somut bir içerik katabileceğini belirtti.
Rudani şöyle devam etti: "Burada savunma jeo-ekonomisi, Atlantik jeostratejik konumlandırmasıyla kesişiyor. 2035 ufkunda açıklanan hedefler —ister ulusal ihtiyaçların yüzde 40'ının karşılanması ister gelirlerin yüzde 65'inden fazlasının ihracata yönlendirilmesi olsun— hem iç talebi karşılayabilecek hem de uluslararası pazarlara entegre olabilecek bir sanayi inşa etme hırsını yansıtıyor." Stratejik bir ajans, sınai bir holding şirketi, uzmanlaşmış bölgeler ve bir eğitim akademisinin kurulmasının, bu süreci bütünleşik bir sistem içinde düzenleme iradesine işaret ettiğini değerlendirdi.
Rudani'nin değerlendirmesine göre kraliyet vizyonunun anlamı, savunma kapasitelerinin inşası ile sınai ve teknolojik tabanın geliştirilmesini, bunları da Fas'ın Atlantik konumuyla birbirine bağlamakta yatıyor. Krallık yalnızca kendi ihtiyaçlarını karşılama kapasitesini güçlendirmeye çalışmıyor, aynı zamanda uluslararası güç dengelerinde önemi giderek artan bir alanda sınai ve teknolojik bir varlığın unsurlarını da inşa ediyor. Böylece savunma sanayisi, Fas'ın stratejik özerkliğinin bileşenlerinden biri ve dengeli uluslararası ortaklıklar ile karşılıklı çıkarlar çerçevesinde, Afrika ve Atlantik alanındaki konumunu güçlendirebilecek yollardan biri hâline geliyor.
Fas'ın savunma sanayisi yeni bir stratejik aşamaya doğru
Fas Sidi Muhammed Bin Abdullah Üniversitesi (Fes şehri) siyaset bilimi öğretim üyesi İsmail Hamudi ise, dün yayımlanan Kraliyet Divanı açıklamasının, 2020 yılında yasal çerçevenin oluşturulmasının ardından, Fas savunma sanayisinin yeni bir stratejik aşamaya girdiğini ortaya koyduğunu değerlendirdi.
Hamudi, Al-Araby Al-Jadeed'e yaptığı açıklamada, Kraliyet Divanı'nın "Fas Vitrini" ve savunma sanayisi geliştirme yol haritasına ilişkin açıklamasının üç düzeyde okunabileceğini belirtti. "Birincisi stratejik ve egemenlikle ilgili boyuttur; zira 'Fas Vitrini', gıda egemenliği ve ilaç egemenliği gibi egemenlikle ilgili tüm konulara odaklanıyor, şimdi de savunma egemenliğinin inşasıyla bu listeye bir yenisi ekleniyor" diyen Hamudi, Kraliyet Divanı açıklamasının, ekipman ve silah ithalatına bağımlılıktan ulusal bir savunma sanayi ve teknoloji tabanı inşasına geçişi teyit ettiğini açıkladı.
Hamudi'ye göre mesele yalnızca Kraliyet Silahlı Kuvvetleri'nin ihtiyaçlarını karşılamakla sınırlı değil; aynı zamanda Fas'ın stratejik bağımsızlığını güçlendirmek ve üretim, bakım, geliştirme ile savunma teknolojisi alanlarında dışa bağımlılığını azaltmakla da ilgili.
Diğer yandan Hamudi, Kraliyet Divanı açıklamasının, savunma sanayisini kalkınma için bir kaldıraç hâline getirmeyi amaçlayan bir yönelime işaret ettiğini düşünüyor. Yani otomotiv, havacılık ve elektronik sektörlerinde biriken kazanımlardan yararlanarak, ulusal ve yabancı yatırımları çekerek, araştırma, yenilik ve eğitimi geliştirerek savunma sanayisini Fas'ın sınai ve ekonomik modeline entegre etmek. Hamudi'ye göre 2035 için açıklanan hedefler —ister 50 bin istihdam yaratılması ister gelirlerin yüzde 65'inden fazlasının ihracat yoluyla elde edilmesi olsun— bahsin, savunmada kendine yeterliliğin ötesine geçerek katma değer üreten ve uluslararası rekabete açık bir sınai sektör inşa etmeye uzandığını teyit ediyor.
Fas'ın silah tüketicisinden sınai aktöre geçişi
Siyaset bilimi öğretim üyesine göre, jeopolitik ve bölgesel düzeyde Kraliyet Divanı açıklaması, ulusal alanın ötesine uzanan boyutlar taşıyor; zira bu açıklama Fas'a, savunma alanında silah tüketicisi konumundan sınai ve teknolojik bir aktör konumuna geçiş imkânı sunarak, Afrika ve Batı Akdeniz'deki varlığını güçlendirmesinin önünü açıyor. Üretim ortaklıklarının, teknoloji transferinin ve ihracatın geliştirilmesi de Krallığa nüfuz inşa etmek için yeni araçlar kazandırabilir.
Bu gelişme, Fas'ın savunma kapasitelerini geliştirme, silahlı kuvvetlerin değişen güvenlik tehditleriyle mücadele hazırlığını güçlendirme ve bazı teknolojilerin yerlileştirilmesine, uzmanlaşmış yatırımların çekilmesine, Krallık içinde bakım ve üretim kapasitelerinin artırılmasına imkân tanıyan yerli bir savunma sanayisinin geliştirilmesini destekleme yönünde ilerlediği bir döneme denk geliyor. Fas Kralı VI. Muhammed, geçtiğimiz 14 Mayıs'ta, ordunun savunma kapasitelerinin geliştirilmesinin "büyük bir öncelik ve askerî sistemimizi modernleştirmek ile yapılandırmak için benimsediğimiz stratejinin temel dayanaklarından biri" olduğunu vurgulamıştı.
Fas, Temmuz 2020'de, silah ve savunma ekipmanları üretimine girişilmesine yeşil ışık yakan, silahlı kuvvetler ve güvenlik birimlerinin kullandığı silah ve askerî-güvenlik ekipmanlarının üretimi için lisans verilmesine ve bunların başka ülkelere ihraç edilmesine olanak tanıyan bir kanun kabul etmişti. Bu kanun, Rabat'ın ulusal bir askerî sanayi inşa etme yönelimine ilişkin en güçlü işaretlerden biri sayılıyor; bu stratejik tercih, Fas'ın kendine yeterliliğe ulaşmasını, ekipman, mühimmat ve yedek parça ihtiyaçlarını karşılamasını mümkün kılarken askerî anlaşmaların maliyet yükünden de kurtarıyor. Bu kanun aynı zamanda, özellikle bu yıl Fas ile Amerika Birleşik Devletleri arasında imzalanan askerî ortaklık anlaşmasının ardından, Fas'ta askerî üretim için bir başlangıç oluşturdu; söz konusu anlaşmanın maddelerinden biri, Washington'ın Fas'ta askerî sanayi kurulmasını hedefleyen yatırımları teşvik etmesini öngörüyor.





