İspanya'nın doğusunda etkili olan bir fırtına beş kişinin ölümüne yol açtı, araçlar ve sokaklar sular altında kaldı; bunun arkasında DANA adı verilen hava sistemi var.

Adam Fırtınası, Valencia bölgesinin bazı kesimlerinde sadece 24 saat içinde metrekareye 700 litre yağmur bıraktı. Sel suları park halindeki araçları sürükledi, yolları suya gömdü ve sakinleri dış dünyadan kopardı; bazıları acil durum ekipleri tarafından helikopterle güvenli bölgelere tahliye edilmek zorunda kaldı.

Sahil kasabası Oliva, pazar gecesi yaşanan fırtınalardan en ağır etkilenen yerlerden biri oldu. 79 yaşındaki bir kadın evinde ölü bulundu, bir erkek ise yerel bir kamp alanında geçirdiği kalp krizi sonucu hayatını kaybetti. Üçüncü kurban, Sagunto'daki bir plajda yüzerken boğulan bir erkekti. Komşu bölge Katalonya'da itfaiyeciler, yağmurla kabaran bir dereye düşerek ölen bir kadının ölümünü de bildirdi.

Adam Fırtınası, 2024'te Valencia'yı yerle bir eden ani sağanakları hatırlatıyor; o zaman bazı bölgelerde bir yıllık yağış sadece 24 saatte yağmıştı. 200 kişi yaşamını yitirmiş, bu da olayı 1960'ların sonundan bu yana Avrupa'daki en ağır sel felaketlerinden biri ve İspanya'nın onlarca yıldır yaşadığı en büyük sel felaketi haline getirmişti.

Hükümet, yaklaşan felaket konusunda halka uyarı yapılmaması nedeniyle ağır eleştiriler almıştı. Görünen o ki ders çıkarıldı: Adam Fırtınası bölgeyi vurmadan önce cep telefonlarına uyarılar gönderildi, insanlara seyahat etmemeleri, nehir ve vadilerden uzak durmaları ve daha yüksek rakımlarda ya da binaların üst katlarında sığınak aramaları tavsiye edildi.

2024'teki fırtına, birçok Avrupalının İspanya'yı sık sık vuran bir hava olgusuyla ilk kez tanışmasına yol açtı: DANA. Peki nedir ve ısınan iklimle birlikte daha ölümcül hale mi geliyor?

Bir DANA nedir?

DANA, İspanyolca 'Depresión Aislada en Niveles Altos' ifadesinin kısaltmasıdır. İngilizceye çevirmesi pek kolay değil; özü itibarıyla şiddetli yağışların, fırtınalı havanın ve ani sıcaklık düşüşlerinin görüldüğü dönemleri anlatır.

Sıcaklık farkı ne kadar büyükse fırtına da o kadar şiddetli olur. Bu yüzden en sert DANA olayları genellikle yaz sonu, eylül ve ekim aylarında yaşanır ve daha çok İspanya'nın güney ve doğu kesimlerinde görülür.

Basitçe söylemek gerekirse DANA, kutup jet akımından koparak oluşan çok yoğun bir hava akımıdır; etrafı daha sıcak hava ile çevrili soğuk bir hava cebi gibi hareket eder, yer değiştirdikçe aşırı hava olaylarına yol açabilir. Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaşması, uç hava koşullarını tetikler.

İspanya'nın güneydoğusu, Atlantik ile Akdeniz'in buluştuğu yer olması nedeniyle DANA'lara karşı özellikle savunmasızdır; yılın belli dönemlerinde soğuk hava cepheleri sıcak hava cepheleriyle karşılaşabilir. Bölgedeki dağlar da fırtına bulutlarının oluşmasını, dolayısıyla yağışı kolaylaştırır.

DANA terimi İspanya'da giderek günlük dile yerleşiyor

Artık bazı İspanyollar büyük fırtınalardan söz ederken DANA terimini kullanıyor, ancak bu her zaman böyle değildi.

İspanyollar yıllar boyunca The Local Spain'in açıkladığı (kaynak İngilizce) üzere, kelime anlamı 'soğuk damla' olan 'gota fría' ifadesini kullanageldi. Ancak teknoloji geliştikçe ve hava durumunu tahmin etmek, anlamak kolaylaştıkça meteorologlar, daha spesifik olduğu için DANA teriminin daha kullanışlı olduğunu söylüyor.

İspanya'nın meteoroloji kurumu Aemet (kaynak İngilizce), internet sitesinde şunları yazıyor: "Gota fría terimi görece eski bir kavramdır ve yıllar içinde yerini yeni tanımlara bırakmıştır. Troposferik süreçleri anlamaya yönelik yeni yaklaşımlar ve yeni gözlem araçları, üst seviyelerdeki bu izole soğuk hava cepleriyle ilişkilendirilen fikirleri gözden geçirip yeniden tanımlamamıza yol açmıştır.

"Anglosakson literatürdeki 'cut-off low' terimiyle ilişkilendirdiğimiz DANA kavramının, gota fría kavramından daha doğru ve gerçekçi olduğuna inanıyoruz. Gota fría kavramı yeterince kesin ve kapsamlı olmadığından, daha modern bir kavramla değiştirilmesi gerektiği kabul edilmektedir."

İklim değişikliği DANA'ları daha da kötüleştiriyor mu?

2024'teki Valencia selleri, zengin bir Avrupa ülkesinde yaşanan kayıp ve yıkımın boyutu dünya çapında şaşkınlık yarattığı için tüm dünyada manşetlere çıktı. Ardından çok sayıda analiz geldi, iklim bilimciler küresel ısınmanın rolünü sorguladı.

Felakete bir DANA'nın neden olduğu ve küresel ısınmanın muhtemelen etkisini artırdığı doğrulandı.

"Hiç şüphe yok, bu patlayıcı sağanaklar iklim değişikliği tarafından şiddetlendirildi" diyen Dr Friederike Otto, 2024 yılında Imperial College London Çevre Politikası Merkezi'ndeki World Weather Attribution ekibinin başında bulunuyordu.

Seller, olağandışı derecede dalgalı ve duraklamış bir jet akımından koparak bölgeye taşınan 'kesik alçak basınçlı fırtına sistemi'nin yol açtığı yağışlarla meydana geldi. Sistem bölge üzerinde adeta kilitlendi ve sekiz saatte bir yıllık yağışı boşalttı.

İnsan kaynaklı iklim değişikliği nedeniyle çok daha olası hale gelen olağanüstü sıcak deniz yüzeyi sıcaklıkları ile ısınan atmosfer, bu fırtınaların taşıyabildiği yağış miktarını doğrudan etkiliyor. İspanya'nın doğu ve güneyindeki birçok bölgede yaşanan şiddetli kuraklık da toprağın yağmur suyunu etkili biçimde emme kapasitesini azaltmıştı.

Dr Otto'nun uluslararası bilim insanlarından oluşan ekibi tarafından yapılan hızlı bir kısmi analiz, insan kaynaklı iklim değişikliğinin İspanya'daki yağışı yaklaşık yüzde 12 oranında ağırlaştırdığını öne sürdü. Ayrıca bölgenin yaşadığı hava olayının görülme olasılığının iki katına çıktığı tespit edildi.

Her ne kadar tam kapsamlı bir atıf çalışması olmasa da, bilim insanları aşırı sağanakları açıklayan en olası etkenin iklim değişikliği olduğunu belirtiyor.

"Fosil yakıtların neden olduğu ısınmadaki her bir kesirlik dereceyle birlikte atmosfer daha fazla nem tutabiliyor ve bu da daha şiddetli yağış patlamalarına yol açıyor. Bu ölümcül seller, ısınma 1,3°C düzeyindeyken bile iklim değişikliğinin ne kadar tehlikeli bir noktaya geldiğinin yeni bir hatırlatıcısı" diye ekliyor Otto.