19 Kasım 2026, Perşembe
SON DAKİKA
Nebulcaz.com Nedir? Nebulcaz Hakkında Bilmeniz Gerekenler Süper Loto sonuçları açıklandı (12 Kasım 2026) Araç sahipleri dikkat! Herkes ödeyecek, işte yeni MTV tutarları 24 Kasım Öğretmenler Günü Mesajları 2026: En Güzel, Kısa ve Anlamlı Mesajlar Tuzlu Kahve 10. bölüm fragmanı neden yayınlanmadı? Tuzlu Kahve 10. bölüm fragmanı ne zaman yayınlanacak? Atatürk 2 filmi konusu nedir, oyuncuları kimler? Atatürk II: 1881-1919 nerede çekildi? Galatasaray’dan sol kanada sürpriz takviye: Köln’ün genç yıldızı radarda GSS borç affı çıkacak mı? 2017 öncesi borçlar silinecek mi, kimler yararlanacak? 2026 Green Card başvurusu olacak mı? Başvuru ekranı açıldı mı, kimler başvurabilir, DV-2027 ne zaman? Uzak Şehir dizisinde şok hata! Fragman yarım milyon izlendikten sonra silindi, seyirci isyan etti Survivor 2027 büyük ödülü ne kadar? Şampiyon kaç TL kazanacak, yarışma ne zaman başlayacak? Temizlik Benim İşim ne zaman başlayacak, Kadir Ezildi TV8’e mi geçti?
Gündem

İttihatçılık nedir? Kimler kurdu, neyi savundu, Türk tarihinde nasıl bir iz bıraktı?

Kuruluş kadrosundan savaş yıllarındaki politikalara uzanan tartışmalı miras, Millî Mücadele ve Cumhuriyet'in kuruluşuyla bağlantılarıyla birlikte ele alınıyor.

İttihatçılık nedir? Kimler kurdu, neyi savundu, Türk tarihinde nasıl bir iz bıraktı?

Osmanlı Devleti’nin son dönemine damga vuran İttihat ve Terakki Cemiyeti nasıl ortaya çıktı? İslamcı düşünürlerden Türkçü aydınlara, askerlerden gazetecilere uzanan kadrolarında kimler vardı? Osmanlı’nın yıkılışındaki sorumluluğu ve Cumhuriyet’in kuruluşuna etkileri nelerdi? İşte İttihatçılığın kuruluşundan tarihî mirasına uzanan araştırma dosyası.

HABERERK | TARİH DOSYASI

İTTİHATÇILIK NEDİR, NASIL DOĞDU?

İttihatçılık, Osmanlı Devleti’nin dağılmasını önlemeyi, anayasal yönetimi yeniden işler hâle getirmeyi ve devleti modernleştirmeyi amaçlayan İttihat ve Terakki hareketinin siyasi ve fikrî geleneğidir. İttihat birlik, terakki ise ilerleme anlamına gelir.

Hareketin temelleri 1889 yılında İstanbul’daki Askerî Tıbbiye Mektebi’nde atıldı. İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, İshak Sükûtî ve Mehmed Reşid’in öncülüğünde kurulan gizli cemiyet, başlangıçta İttihad-ı Osmanî adını taşıyordu. Daha sonra Osmanlı İttihat ve Terakki Cemiyeti adıyla örgütlendi.

İlk döneminde Osmanlıcılık ve meşrutiyet düşüncesini savunan hareket içerisinde zamanla Türkçülük, İslam birliği ve millî iktisat yaklaşımları güç kazandı. İttihat ve Terakki, tek bir ideolojiden ziyade farklı düşünce akımlarını bünyesinde barındıran siyasi bir teşkilat olarak gelişti.

İTTİHATÇILARIN ARASINDA İSLAMCILAR DA VARDI

İttihat ve Terakki’nin dinle ilişkisi, hareket hakkında yürütülen tartışmaların önemli başlıklarından biri. Kadrolar incelendiğinde cemiyetin yalnızca Batıcı veya din karşıtı bir hareket olarak tanımlanamayacağı görülüyor.

Bunun en belirgin örneklerinden biri Said Halim Paşa. Osmanlı sadrazamlığı ve İttihat ve Terakki genel başkanlığı yapan Said Halim Paşa, aynı zamanda İslamcılık düşüncesinin önde gelen temsilcilerindendi. İslamlaşmak ve Buhranlarımız gibi eserleriyle İslam dünyasının meselelerini ele aldı.

Kuruculardan Abdullah Cevdet Batıcı görüşleriyle, Ahmet Rıza pozitivist düşünceleriyle, Ziya Gökalp ise Türkçülüğe katkılarıyla öne çıktı. Bu farklılıklar, hareketin tek bir düşünce kalıbıyla açıklanamayacağını ortaya koyuyor.

ENVER, TALAT VE CEMAL PAŞALARDAN İBARET DEĞİLDİ

İttihat ve Terakki’nin kadrolarında askerlerin yanı sıra hekimler, gazeteciler, düşünürler, bürokratlar ve iktisat alanında çalışan teşkilatçılar bulunuyordu.

Talat Paşa, cemiyetin en etkili siyasi örgütçülerinden biri olarak Dahiliye Nazırlığı ve sadrazamlık yaptı. Enver Paşa, Harbiye Nazırlığı ve Başkumandan Vekilliği görevlerini üstlenirken Cemal Paşa, Bahriye Nazırlığı ve savaş yıllarında Suriye ile Filistin’de önemli askerî ve idari görevler yürüttü.

Ziya Gökalp, Türkçülüğün fikrî gelişiminde; Said Halim Paşa, İslamcı düşüncede; Ahmet Rıza Bey ise meşrutiyet ve anayasal yönetim mücadelesinde öne çıktı.

Dr. Nâzım ve Dr. Bahaeddin Şakir, cemiyetin merkez teşkilatında etkili oldu. Kara Kemal, esnaf örgütlenmesi ve millî iktisat faaliyetleriyle; Hüseyin Cahit Yalçın, gazetecilik ve siyasi yazılarıyla tanındı. Mithat Şükrü Bleda genel sekreterlik, Halil Menteşe ise Meclis-i Mebusan Reisliği ve nazırlık görevlerinde bulundu.

Bu isimlerin siyasi görüşleri, yetkileri ve tarihî sorumlulukları birbirinden farklıydı.

1908’DE MEŞRUTİYET, 1913’TE İKTİDAR HÂKİMİYETİ

İttihat ve Terakki’nin Osmanlı siyasi hayatındaki ilk büyük başarısı, 23 Temmuz 1908’de II. Meşrutiyet’in yeniden ilan edilmesinde oynadığı rol oldu. Rumeli’deki subayların ve cemiyet teşkilatlarının faaliyetleri sonucunda II. Abdülhamid anayasal düzeni yeniden yürürlüğe koydu, Meclis-i Mebusan açıldı.

Ancak hürriyet ve meşrutiyet söylemleriyle güç kazanan hareket, ilerleyen yıllarda merkeziyetçi ve otoriter bir yönetim anlayışına yöneldi. 23 Ocak 1913’teki Bâbıâli Baskını sonrasında devlet yönetimindeki hâkimiyeti belirgin biçimde arttı.

OSMANLI’NIN YIKILIŞINDA İTTİHATÇILARIN SORUMLULUĞU

Osmanlı Devleti’nin çözülüşü İttihat ve Terakki’nin iktidarından önce başlamıştı. Askerî yenilgiler, toprak kayıpları, ekonomik bağımlılık, dış borçlar, milliyetçilik hareketleri ve büyük devletlerin müdahaleleri imparatorluğu uzun yıllar boyunca zayıflatmıştı.

Bununla birlikte İttihatçı yönetimin Birinci Dünya Savaşı’na giriş kararı ve savaş dönemindeki politikaları, devletin sonunu belirleyen gelişmeler arasında yer aldı.

1915’te Osmanlı Ermenilerine yönelik tehcir, kitlesel ölümler ve ağır insan hakları ihlalleri de dönemin yönetiminin tarihî sorumlulukları arasında bulunuyor. Uluslararası tarih yazımında yaygın olarak Ermeni Soykırımı şeklinde tanımlanan olaylara ilişkin Türkiye’nin resmî yaklaşımı bu nitelendirmeye itiraz ediyor.

Tarihî değerlendirmelerde Osmanlı’nın yıkılışını yalnızca İttihatçılara bağlamak kadar, İttihatçı yönetimin savaş yıllarındaki kararlarını ve sorumluluklarını görmezden gelmek de eksik bir yaklaşım olarak öne çıkıyor.

TÜRKÇÜLÜK VE MİLLÎ İKTİSAT POLİTİKALARI

İttihat ve Terakki’nin Türk siyasi düşüncesine bıraktığı önemli miraslardan biri Türkçülüğün ve millî kimlik bilincinin gelişmesiydi. Özellikle Balkan Savaşları sonrasında Osmanlıcılık düşüncesi zayıflarken Türkçülük hareket içerisinde daha güçlü hâle geldi.

Ziya Gökalp’in Türk dili, kültürü ve millî eğitim üzerine geliştirdiği düşünceler sonraki dönemi etkiledi. Millî iktisat politikalarıyla yerli girişimciliğin desteklenmesi ve ekonomik bağımsızlığın güçlendirilmesi hedeflendi.

Bu fikirlerin bir bölümü Cumhuriyet döneminin ekonomik ve kültürel tartışmalarında da etkisini sürdürdü.

CUMHURİYET’E UZANAN İTTİHATÇI KADROLAR

Millî Mücadele’ye katılan askerî ve siyasi kadroların bir bölümü daha önce İttihat ve Terakki içerisinde görev yapmıştı. Bunun en somut örneklerinden biri Türkiye Cumhuriyeti’nin üçüncü Cumhurbaşkanı Celal Bayar oldu.

1907’de İttihat ve Terakki’ye katılan Bayar, Bursa ve İzmir’de teşkilat görevleri üstlendi. Millî Mücadele’ye katıldıktan sonra Cumhuriyet döneminde ekonomi ve siyaset alanında önemli görevler yaptı; başbakanlık ve cumhurbaşkanlığına kadar yükseldi.

Ali Fethi Okyar da İttihat ve Terakki çevresinden Cumhuriyet dönemine uzanan önemli devlet adamları arasında yer aldı.

Mustafa Kemal Atatürk’ün gençlik yıllarında cemiyetle ilişkisi bulunmasına rağmen zamanla İttihatçı yöneticilerden farklı bir siyasi ve askerî çizgi izledi. Millî Mücadele, Mustafa Kemal Paşa’nın liderliğinde bağımsız bir hareket olarak şekillendi.

Bu nedenle Cumhuriyet’i doğrudan İttihat ve Terakki’nin devamı olarak nitelendirmek doğru olmasa da Osmanlı’nın son döneminden gelen askerî, siyasi ve teşkilat tecrübesinin Cumhuriyet’in kuruluşunda etkili olduğu görülüyor.

İTTİHAT VE TERAKKİ NASIL SONA ERDİ?

Birinci Dünya Savaşı’nın kaybedilmesinin ardından İttihat ve Terakki yönetimi dağıldı. Talat, Enver ve Cemal Paşalar 1918’de ülke dışına çıktı. Aynı yılın kasım ayında İttihat ve Terakki Fırkası’nın faaliyetlerine son verilmesi kararlaştırıldı.

Eski İttihatçıların bir bölümü Millî Mücadele’ye katılırken bazıları farklı siyasi faaliyetlere yöneldi. 1926 İzmir suikastı yargılamaları ve sonrasındaki davalar, eski İttihatçı kadroların siyasi tasfiyesinde önemli bir dönüm noktası oldu.

Cemiyet örgütsel varlığını kaybetmesine rağmen fikirlerinin ve kadrolarının etkisi Türk siyasi hayatında devam etti.

İTTİHATÇILIĞIN TARİHÎ MİRASI

İttihatçılık, Osmanlı’nın son döneminde anayasal yönetim, modernleşme, millî kimlik ve bağımsızlık arayışlarıyla öne çıkarken otoriter uygulamalar, siyasi baskılar, savaş kararları ve ağır insan hakları ihlalleri nedeniyle de tarihî tartışmaların merkezinde yer aldı.

İttihat ve Terakki yalnızca Enver, Talat ve Cemal Paşaların hareketi değil; İslamcı düşünürlerden Türkçü aydınlara, askerlerden gazetecilere uzanan kadrolarıyla Osmanlı’nın son dönemini ve Cumhuriyet’e uzanan siyasi gelişmeleri etkileyen önemli bir teşkilattı.

Hareketin tarihî önemini kabul etmek, bütün uygulamalarını savunmak anlamına gelmediği gibi, hatalarını değerlendirmek de Osmanlı’nın son dönemindeki siyasi ve fikrî birikimi yok saymayı gerektirmiyor.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi (İttihat ve Terakki Cemiyeti, Jön Türkler, İbrahim Temo, Abdullah Cevdet, Ahmet Rıza); Atatürk Ansiklopedisi; Feroz Ahmad, İttihat ve Terakki 1908–1913; M. Şükrü Hanioğlu, Bir Siyasal Örgüt Olarak Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük.

Fatmanur adlı kullanıcının avatarı
Yazar Fatmanur

Magazin ve yaşam editörü. 18 yıldır dijital medyada çalışıyor.

Yorum yap

E-posta adresiniz yayınlanmaz.