Şanlıurfa'daki Göbeklitepe'de yaklaşık 12 bin yıl önce yaşayan insanlar neden devasa taş sütunlar dikti? Bu yapıları inşa etmek için bir araya gelen topluluklar yalnızca dini törenler mi düzenliyordu, yoksa burada yaşıyor, üretiyor ve gündelik hayatlarını mı sürdürüyorlardı?
Bu soruların yanıtı, insanlığın avcılık ve toplayıcılıktan yerleşik yaşama nasıl geçtiğini anlamak açısından önem taşıyor. Çünkü Göbeklitepe'deki ilk büyük keşifler, insanların henüz tarımsal üretime geçmeden ortak inançlar etrafında örgütlenerek anıtsal yapılar inşa edebildiği düşüncesini güçlendirmişti.
Ancak sonraki kazılarda ortaya çıkan konut izleri, su sarnıçları, taş ocakları ve gündelik yaşamla bağlantılı buluntular, Göbeklitepe'nin yalnızca törenler için kullanılan bir merkez olarak değerlendirilmesini tartışmalı hale getirdi.
Ortaklaşa dergisinin Ekim 2026 sayısında Burçin Adısönmez imzasıyla yayımlanan “Göbeklitepe'de çatışan iki arkeoloji” başlıklı inceleme, bu tartışmayı arkeoloji biliminin tarihsel gelişimi ve Marksist arkeolojinin yaklaşımı üzerinden ele alıyor.

MARKSİST ARKEOLOJİ NEDİR
Marksist arkeoloji, geçmiş toplumları anlamak için öncelikle insanların nasıl üretim yaptığını, geçimlerini nasıl sağladığını, hangi ekonomik ve toplumsal ilişkiler içinde yaşadığını inceler.
Bu yaklaşımın temelinde tarihsel materyalizm bulunur. İnsan topluluklarının gelişimi, yalnızca inançlar, yöneticiler veya düşünceler üzerinden açıklanmaz. Üretim biçimleri, emek, mülkiyet ilişkileri, toplumsal örgütlenme ve bunların zaman içindeki değişimi birlikte değerlendirilir.
Örneğin bir toplumun neden tapınak inşa ettiğini anlamak için yalnızca dini inançlarına bakmak yeterli görülmez. O yapıyı kimlerin inşa ettiği, insanların bu işe nasıl zaman ayırabildiği, yiyeceklerini nasıl sağladıkları ve emeğin nasıl örgütlendiği de araştırılır.
Marksist arkeolojinin önemli isimlerinden Avustralyalı arkeolog Vere Gordon Childe, 20. yüzyılda insanlık tarihinin gelişimini üretim biçimlerindeki değişimler üzerinden ele aldı.
1892-1957 yılları arasında yaşayan Childe'ın geliştirdiği Neolitik Devrim kavramı, insanların avcılık ve toplayıcılıktan tarıma, hayvan evcilleştirmeye ve yerleşik yaşama geçişini açıklamak için kullanıldı.
Childe'ın yaklaşımında besin üretimi ve ekonomik ilişkiler, toplumsal örgütlenmenin gelişiminde belirleyici öneme sahipti. Din, yönetim ve ideoloji gibi kurumlar da bu toplumsal koşullarla ilişkili olarak inceleniyordu.

ARKEOLOJİNİN SÖMÜRGECİLİK GEÇMİŞİ
Arkeolojinin modern bir bilim olarak gelişimi, Avrupa devletlerinin sömürgecilik faaliyetleriyle aynı döneme rastladı.
ve 19. yüzyıllarda Avrupa'nın büyük güçleri, Akdeniz'den Mezopotamya'ya, Mısır'dan Anadolu'ya uzanan geniş bir coğrafyada antik eserler topladı. Bu eserlerin önemli bölümü Avrupa müzelerine taşındı.
1734'te Londra'da kurulan Society of Dilettanti, antik Yunan ve Roma kültürüne duyulan ilginin kurumsallaşmasında rol oynadı. İngiliz aristokratlarının oluşturduğu bu topluluk, Akdeniz'deki antik eserlerin araştırılmasını destekledi.
Lord Elgin'in Parthenon heykellerini İngiltere'ye götürmesi, Napolyon'un Mısır seferi sırasında yürütülen araştırmalar ve Heinrich Schliemann'ın Troya kazıları, arkeolojinin sömürgecilik ve Avrupa merkezli tarih yazımıyla ilişkisini gösteren örnekler arasında yer aldı.
Avrupa devletleri için antik eserler, bilimsel araştırma konusu olmalarının yanı sıra kültürel prestij ve siyasi güç göstergesiydi. Antik Yunan ve Roma uygarlıklarının Avrupa'nın doğrudan kültürel ataları olarak sunulması da bu dönemde güç kazandı.
Bu tarihsel ortamda gelişen arkeolojik sınıflandırmaların ne ölçüde evrensel olduğu, ilerleyen yıllarda önemli bir tartışma konusu haline geldi.

TAŞ, TUNÇ VE DEMİR ÇAĞLARI KONUSU
Arkeolojide bugün de kullanılan Taş, Tunç ve Demir çağları ayrımı, 19. yüzyılda Danimarkalı araştırmacı Christian Jürgensen Thomsen tarafından sistemleştirildi.
Üç Çağ Sistemi olarak bilinen bu sınıflandırma, tarih öncesi toplumları kullandıkları başlıca alet ve malzemelere göre ayırıyordu.
Ancak dünyanın farklı bölgelerinde toplumlar aynı gelişim sırasını izlemedi. Metal kullanımının başladığı dönemler, tarımsal üretimin yaygınlaşması ve yerleşik hayatın gelişimi coğrafyadan coğrafyaya değişti.
Avrupa'daki arkeolojik malzemeler üzerinden oluşturulan bu sistemin başka coğrafyalara değişmez bir tarihsel gelişim modeli olarak uygulanması, yerel farklılıkların göz ardı edilmesi riskini taşıyordu.
Marksist arkeoloji ise toplumların tarihini yalnızca kullandıkları aletlerin hammaddelerine göre sınıflandırmak yerine, üretim ilişkileri ve toplumsal değişim süreçleriyle birlikte açıklamaya yöneldi.

GÖBEKLİTEPE NEDEN BU KADAR ÖNEMLİ
Göbeklitepe, MÖ 10. binyıla uzanan geçmişiyle tarımın ve yerleşik hayatın gelişmeye başladığı döneme ilişkin son derece önemli kanıtlar barındırıyor.
Alanın en dikkat çekici buluntuları, üzerlerinde yılan, tilki, akrep, kuş ve başka hayvanların kabartmaları bulunan T biçimli dikilitaşlar. Bazıları insan biçiminde yorumlanan bu taşlar, büyük yuvarlak ve oval planlı yapıların içine yerleştirilmiş durumda.
Bu büyüklükteki yapıların taşınması, dikilmesi ve düzenlenmesi, topluluklar arasında ciddi bir iş birliği ve emek örgütlenmesi gerektiriyordu.
İlk yorumlarda Göbeklitepe'nin sürekli yaşanan bir yerleşimden çok, farklı toplulukların belirli dönemlerde bir araya geldiği törensel bir merkez olduğu düşüncesi öne çıktı.
Böylece dinin ve ortak ritüellerin, insanların bir araya gelmesini ve büyük yapılar inşa etmesini sağlayarak yerleşik hayata geçişte öncü rol oynamış olabileceği görüşü güç kazandı.
Bu görüş, toplumsal örgütlenme ve üretim ilişkilerinin gelişimine öncelik veren tarihsel açıklamalarla yeni bir tartışma alanı oluşturdu.

KAZILAR İLERLEDİKÇE TABLO DEĞİŞTİ
Göbeklitepe'deki araştırmalar ilerledikçe alanın yalnızca büyük yuvarlak yapılardan oluşmadığı anlaşıldı.
Tepenin farklı bölümlerinde dörtgen planlı yapılar, gündelik yaşamla ilişkili olabilecek mimari kalıntılar, taş işçiliğine ait alanlar ve su toplama sistemleri ortaya çıkarıldı.
Bu bulgular, Göbeklitepe'de yalnızca tören düzenlenip düzenlenmediği sorusunun ötesine geçilmesini sağladı. İnsanların burada ne kadar süre yaşadığı, hangi faaliyetleri gerçekleştirdiği ve çevredeki yerleşimlerle nasıl ilişkiler kurduğu araştırılmaya başlandı.
Göbeklitepe ile aynı döneme ait Karahantepe, Gürcütepe ve diğer Taş Tepeler yerleşimleri de bu araştırmalara dahil edildi.
Bölgede birbirleriyle ilişkili çok sayıda yerleşimin bulunması, Neolitik dönemdeki toplumsal yaşamın tek bir anıtsal merkez üzerinden açıklanamayacağını gösterdi.
Konutlar, ortak kullanım alanları, taş işleme faaliyetleri ve anıtsal yapılar, aynı toplumsal yaşamın farklı parçaları olarak değerlendirilmeye başlandı.

TAPINAK MI ÖNCE YERLEŞİM Mİ
Dergideki analizde Göbeklitepe tartışmasının merkezinde yer alan soru, dini inançların mı toplumsal örgütlenmeyi doğurduğu, yoksa toplumsal ve ekonomik ilişkilerin gelişmesiyle mi büyük ritüel yapılarının ortaya çıktığı…
İlk Göbeklitepe yorumları, henüz yerleşik hayata tam anlamıyla geçmemiş avcı-toplayıcı toplulukların inançları etrafında örgütlenerek büyük anıtlar inşa ettiğini öne çıkarıyordu.
Marksist arkeolojinin tarihsel materyalist yaklaşımı ise bu yapıların ortaya çıkmasını mümkün kılan maddi koşullara odaklanıyor. Büyük taşların çıkarılması, taşınması, işlenmesi ve dikilmesi için gereken emeğin nasıl örgütlendiği, bu süreçte çalışan insanların nasıl beslendiği ve toplumsal iş bölümünün nasıl geliştiği temel sorular arasında yer alıyor.
Göbeklitepe'deki yeni yerleşim bulguları, ritüellerin önemini ortadan kaldırmıyor. Ancak anıtsal yapıların gündelik yaşamdan tamamen bağımsız olduğu düşüncesini yeniden değerlendirmeyi gerektiriyor.

TARİHİN YORUMU DA DEĞİŞİYOR
Arkeolojik kazılar, geçmişe ilişkin bütün bilgileri aynı anda ortaya çıkarmıyor. Yeni açılan her alan, daha önce geliştirilen bir açıklamayı destekleyebiliyor veya değiştirebiliyor.
Göbeklitepe'deki ilk büyük anıtsal yapıların keşfi, dini yaşamın Neolitik toplumların örgütlenmesindeki önemini öne çıkardı. Daha sonraki kazılarda bulunan yerleşim izleri ise üretim, barınma ve gündelik hayatın da aynı çerçevede incelenmesini gerekli kıldı.
Bu nedenle tartışma yalnızca Göbeklitepe'deki yapıların tapınak mı yoksa konut mu olduğu sorusuyla sınırlı kalmıyor. İnsanların toplumsal yaşamı nasıl örgütlediği, ortak inançların bu yaşam içindeki yeri ve tarih öncesi toplumların hangi bilimsel yöntemlerle açıklanabileceği de araştırılıyor.





