Bitki sanılan ama aslında hayvan olan mercanlar, okyanus tabanının yüzde 1’inden azını kaplasa da deniz yaşamının dörtte birine ev sahipliği yapıyor. Mercanların nasıl yaşadığını, neden önemli olduğunu ve onları neyin tehdit ettiğini bilimsel verilerle anlattık.
Bir Bakışta: Mercanlar
ÖzellikBilgiBiyolojik sınıflandırmaHayvanlar âlemi › Cnidaria (Knidliler) şubesi › Anthozoa sınıfıYakın akrabalarıDenizanaları, deniz şakayıklarıTemel yapı birimiPolip (koloni halinde yaşar)Enerji kaynağıDokudaki simbiyotik algler (zooxanthella), enerjinin %90’ına kadarı; ayrıca plankton avıYaşam alanıResif yapan türler çoğunlukla 30° K ile 30° G enlemleri arasında, berrak ve besince fakir tropik sulardaKapladığı alanOkyanus tabanının %1’inden azıDesteklediği yaşamBilinen deniz türlerinin tahminen %25’iEn büyük resif sistemiBüyük Set Resifi, Avustralya (~2.300 km, ~344.400 km²)TürkiyeResif yok; Ege ve Akdeniz’de mercan toplulukları var (kırmızı mercan dahil)En büyük tehditDeniz suyu ısınmasına bağlı mercan ağarmasıGelecek projeksiyonu (IPCC)1,5°C ısınmada resiflerin %70–90’ı, 2°C’de %99’dan fazlası kaybedilebilir
Mercanlar, ilk bakışta deniz tabanında açmış rengârenk çiçekleri andırır. Oysa bu canlılar bitki değil, denizanaları ve deniz şakayıklarıyla akraba olan omurgasız hayvanlardır. Mercanların oluşturduğu resifler okyanus tabanının yüzde 1’inden azını kaplasa da bilinen deniz türlerinin tahminen dörtte birine yaşam alanı sağlar. Resifler kıyıları dalga ve fırtınalara karşı korur, yüz milyonlarca insan için de besin ve gelir kaynağıdır. Bu yüzden mercanların sağlığı yalnızca denizleri değil, kıyıda yaşayan toplulukların geleceğini de doğrudan etkiler.
Bugün mercanları tehdit eden en büyük etken, iklim değişikliğine bağlı olarak ısınan deniz suyu. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli’nin (IPCC) 1,5°C Özel Raporu’na göre küresel ısınma 1,5°C ile sınırlı tutulsa bile mercan resiflerinin yüzde 70–90’ı kaybedilebilir. Isınma 2°C’ye ulaşırsa bu oran yüzde 99’u aşıyor. Kirlilik, kontrolsüz turizm ve zararlı avcılık yöntemleri de resifler üzerindeki baskıyı artırıyor.
Mercan Nedir? Bitki mi, Hayvan mı?
Deniz tabanına sabitlenmiş olmaları ve çiçeği andıran görünümleri nedeniyle mercanlar sıklıkla bitki sanılır. Bilimsel sınıflandırmada ise mercanlar hayvanlar âleminde, Cnidaria (Knidliler) şubesinin Anthozoa sınıfında yer alır. Bir mercan aslında tek bir canlı değildir. Polip adı verilen, çoğu birkaç milimetre büyüklüğündeki binlerce bireyin oluşturduğu bir koloni olarak yaşar. Her polipte ağzı çevreleyen dokunaçlar ve basit bir sindirim boşluğu bulunur.
Mercanlar genel olarak iki gruba ayrılır. Sert ya da taş mercanlar, deniz suyundaki kalsiyumu kullanarak kalsiyum karbonattan bir iskelet salgılar. Mercan resiflerini, bu iskeletlerin binlerce yıl boyunca üst üste birikmesi oluşturur. Yumuşak mercanların ise sert bir dış iskeleti yoktur ve esnek gövdeleri akıntıyla birlikte salınır. Mücevher yapımında kullanılan Akdeniz kırmızı mercanı (Corallium rubrum), gövdesinin ortasında sert ve renkli bir eksen iskelet taşıyan özel bir örnektir.
Mercanlar Dünya’nın en eski hayvan gruplarından biridir. Mercan benzeri canlıların izleri Kambriyen dönemine, yaklaşık 535 milyon yıl öncesine kadar uzanır. Bugünkü resifleri inşa eden taş mercanlar (Scleractinia) ise yaklaşık 240 milyon yıl önce, Triyas döneminde ortaya çıktı.
Mercanlar Nasıl Beslenir ve Çoğalır?
Mercanlar iki farklı yoldan beslenir. Polipler çoğunlukla geceleri dokunaçlarını açar ve üzerlerindeki yakıcı hücreler (knidositler) sayesinde zooplankton ile küçük canlıları yakalar. Ancak resif yapan mercanların asıl enerji kaynağı, dokularında yaşayan ve zooxanthella adı verilen tek hücreli alglerdir. Bu algler fotosentezle ürettikleri besinlerin büyük kısmını mercana aktarır ve mercanın büyümek ve üremek için ihtiyaç duyduğu enerjinin yüzde 90’a varan kısmını karşılar. Mercan da karşılığında alglere korunaklı bir yaşam alanı ve fotosentez için gereken maddeleri sağlar. Mercanlara o canlı renklerini veren de büyük ölçüde bu alglerdir.
Mercanlar hem eşeysiz hem eşeyli olarak çoğalabilir. Eşeysiz çoğalmada polipler tomurcuklanarak ya da bölünerek kendi kopyalarını üretir ve koloni bu şekilde büyür. Fırtınada kopan parçalar yeni bir zemine tutunarak ayrı koloniler kurabilir. Eşeyli çoğalmada ise pek çok tür, yılda bir ya da birkaç kez, genellikle dolunay döngüsüyle eş zamanlı olarak yumurta ve spermlerini suya bırakır. Büyük Set Resifi’ndeki toplu yumurtlama, doğanın en etkileyici olaylarından biri sayılır. Döllenmeden gelişen larvalar bir süre akıntıyla sürüklendikten sonra uygun bir zemine yerleşir ve yeni bir polibe dönüşür.
Mercan Resifleri Neden Önemli?
Mercan resifleri, deniz ekosisteminin en zengin yaşam alanlarından biridir. Balıklardan kabuklulara, deniz kaplumbağalarından köpekbalıklarına kadar binlerce tür beslenmek, üremek ve korunmak için resiflere bağımlıdır. NOAA’ya göre resif ekosistemleriyle ilişkili bitki ve hayvan türlerinin sayısının bir milyonu aştığı tahmin ediliyor.
Resiflerin önemi biyolojik çeşitlilikle sınırlı değildir. Doğal bir dalgakıran gibi çalışan resifler, dalga enerjisinin büyük bölümünü kıyıya ulaşmadan kırar ve böylece erozyonu ve fırtına hasarını azaltır. Resif balıkçılığı, gelişmekte olan pek çok ülkede milyonlarca insanın temel protein kaynağıdır. Dalış ve şnorkel turizmi de kıyı ekonomilerine ciddi bir gelir sağlar. Resif canlılarından elde edilen bileşikler ise yeni ilaç araştırmaları için umut verici bir kaynak olarak inceleniyor.
OGGUSTO Notu: Sık yapılan bir hata, okyanusta üretilen oksijenin mercanlardan geldiğini düşünmektir. NOAA’ya göre Dünya’daki oksijen üretiminin kabaca yarısı okyanustan gelir ve bu üretimin büyük kısmını suda serbestçe yüzen mikroskobik fitoplanktonlar yapar. Bunlar arasında Prochlorococcus adlı tek bir siyanobakteri türü, biyosferdeki oksijenin yüzde 20’sine kadarını tek başına üretir. Mercanların asıl katkısı oksijen üretimi değil, deniz yaşamının büyük bölümüne ev sahipliği yapmalarıdır.
Mercanlar Nerede Yaşar? İdeal Yaşam Koşulları
Resif yapan mercanlar çok seçici canlılardır. Yaşam alanlarını belirleyen başlıca etkenler su sıcaklığı, tuzluluk ve ışıktır. Bu nedenle mercan resifleri büyük ölçüde tropik ve subtropik sularla, yani ekvatorun yaklaşık 30° kuzeyi ile 30° güneyi arasında kalan kuşakla sınırlıdır. Bu kuşağın dışında, Bermuda gibi sıcak okyanus akıntılarının ulaştığı birkaç istisna dışında resif oluşmaz.
Resif yapan mercanlar 18°C’nin altındaki sulara dayanamaz ve en iyi 23–29°C arasında gelişir. Tuzluluğu yüksek ve son derece berrak sular tercih ederler, çünkü dokularındaki algler fotosentez için güneş ışığına ihtiyaç duyar. Bu yüzden resiflerin büyük bölümü 45–50 metreden sığ sularda yer alır. Yaygın inanışın aksine mercanlar besin açısından zengin suları değil, besince fakir ve berrak suları sever. Tarımsal atıklar ya da kanalizasyonla gelen besin fazlası, alglerin hızla çoğalıp mercanların üzerini örtmesine yol açar.
Her mercan tropik bölgelerde yaşamaz. Alg taşımayan ve besinini tamamen plankton avlayarak sağlayan soğuk su mercanları, Kuzey Atlantik’ten Norveç fiyortlarına kadar karanlık ve soğuk derin sularda yaşayabilir. Bazı türler binlerce metre derinlikte bile görülür.
Dünyanın En Büyük Mercan Resifleri
Büyük Set Resifi (Avustralya):
Dünyanın en büyük mercan resifi sistemidir. Avustralya’nın kuzeydoğu kıyısı boyunca 2.300 kilometreden fazla uzanır, yaklaşık 344.400 km²’lik bir alanı kaplar ve 2.900’ü aşkın resif ile 900 adadan oluşur. Uzaydan görülebilen bu yapı 1981’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Yaklaşık 400 mercan ve 1.500’ü aşkın balık türüne ev sahipliği yapar. Resifin tamamı Büyük Set Resifi Deniz Parkı olarak koruma altındadır. Bölgeleme sistemi özellikle balıkçılık ve madencilik gibi faaliyetleri sınırlar; dalış ve şnorkel ise parkın büyük bölümünde serbesttir.
Mezoamerika Resifi:
Meksika’nın Yucatán Yarımadası’ndan Belize, Guatemala ve Honduras kıyılarına uzanan bu sistem, Atlantik’in ve Batı Yarımküre’nin en büyük resifidir. Belize Set Resifi de bu sistemin bir parçasıdır ve UNESCO Dünya Mirası Listesi’ndedir.
Yeni Kaledonya Set Resifi:
Güneybatı Pasifik’teki bu resif, dünyanın en büyük lagün sistemlerinden birini çevreler. Lagünleri ve resifleri UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde yer alır.
Kızıl Deniz Resifleri:
Afrika ile Arap Yarımadası arasında uzanan Kızıl Deniz, yüzlerce mercan türüne ev sahipliği yapar. Kuzey Kızıl Deniz’deki ve Akabe Körfezi’ndeki mercanlar, olağanüstü yüksek sıcaklıklara dayanabilmeleriyle bilim dünyasının ilgisini çekiyor. Bu nedenle ısınan denizlerde mercanların geleceği için umut kaynağı olarak görülüyorlar.
Mercan Üçgeni (Güneydoğu Asya):
Endonezya, Filipinler, Malezya, Papua Yeni Gine, Solomon Adaları ve Doğu Timor arasındaki bu bölge, büyüklükten çok çeşitliliğiyle öne çıkar. Bilinen mercan türlerinin yaklaşık yüzde 76’sı burada yaşar. Endonezya’daki Raja Ampat bu çeşitliliğin merkezidir.
Bu listeye Florida Resif Kuşağı, Bahamalar’daki Andros Resifi ve Hint Okyanusu’ndaki Büyük Chagos Kıyısı da eklenebilir. Büyük Chagos Kıyısı dünyanın en büyük mercan atolü yapısı olarak kabul edilir.
Türkiye’de Mercan Nerede Görülür?
Türkiye kıyılarında tropik denizlerdeki gibi büyük mercan resifleri bulunmaz. Ancak Ege ve Akdeniz’de zengin mercan toplulukları vardır. Bunların en bilineni, mücevher yapımında da kullanılan Akdeniz kırmızı mercanıdır (Corallium rubrum). Kırmızı mercan genellikle sualtı mağaralarında, kaya yarıklarında ve gölgeli duvarlarda yaşar. Ayvalık, bu türle özdeşleşmiş dalış noktalarının başında gelir. Kaş, Fethiye ve Sarıgerme çevresinde de farklı mercan türleri, gorgonyalar ve renkli yumuşak mercanlar görülebilir.
Kırmızı mercan çok yavaş büyüyen bir türdür ve aşırı toplama nedeniyle Akdeniz genelinde baskı altındadır. Dalış sırasında mercanlara dokunmamak ve kökeni belirsiz mercan takılar satın almamak, bu türün korunmasına doğrudan katkı sağlar.
Mercan Ağarması Nedir, Neden Olur?
Mercan ağarması, stres altındaki mercanın dokusunda yaşayan algleri dışarı atması sonucu renginin solması ve beyaz kireç iskeletinin görünür hale gelmesidir. Bu bir hastalık değil, mercanın strese verdiği bir tepkidir. En yaygın nedeni deniz suyu sıcaklığının yükselmesidir. GBRMPA’ya göre su sıcaklığının olağan yaz değerlerinin yalnızca 1°C üzerinde dört hafta boyunca kalması bile ağarmayı tetikleyebilir. Kirlilik, tortu birikimi, aşırı güneş ışığı ve tuzluluk değişimleri de ağarmaya yol açabilir.
Ağaran mercan hemen ölmez, ama temel enerji kaynağını kaybettiği için açlıkla mücadele etmeye başlar. Koşullar normale dönerse mercan dokusunu yeniden alglerle doldurup toparlanabilir. Isı stresi haftalarca sürerse ise mercanlar ölür. Toplu ölüm yaşanan resiflerin toparlanması yıllar, hatta on yıllar alabilir.
Kaydedilen küresel ağarma olaylarının şiddeti giderek artıyor. 1998’de dünya resiflerinin yaklaşık yüzde 21’i ağarma düzeyinde ısı stresine maruz kalmıştı. 2010’da bu oran yüzde 37’ye, 2014–2017’de yüzde 68’e çıktı. Ocak 2023’te başlayan dördüncü küresel ağarma olayı ise Mart 2025’e kadar dünya resiflerinin yüzde 84’ünü etkileyerek kayıtlardaki en geniş çaplı ağarma oldu.
Mercanları Korumak İçin Neler Yapılabilir?
Araştırmalar, dünya genelinde canlı mercan örtüsünün 1950’lerden bu yana yaklaşık yarı yarıya azaldığını gösteriyor. Bilim insanları bu kaybı yavaşlatmak için farklı yöntemler üzerinde çalışıyor. Mercan fidanlıklarında yetiştirilen parçaların resiflere yeniden yerleştirilmesi, ısıya dayanıklı mercan türlerinin belirlenmesi ve deniz koruma alanlarının genişletilmesi bu yöntemlerin başında geliyor. Ancak uzmanlar, mercanları kurtarmanın en etkili yolunun sorunun kaynağına, yani iklim değişikliğine müdahale etmek olduğu konusunda birleşiyor.
Mercanları korumak, resiflerden binlerce kilometre uzakta yaşayanların da katkı sunabileceği bir sorumluluk. Enerji tüketimini ve karbon ayak izini azaltmak, tek kullanımlık plastikten kaçınmak, atıkları doğru ayrıştırmak ve sürdürülebilir kaynaklardan gelen deniz ürünlerini tercih etmek ilk adımlar arasında.
Bir mercan resifini ziyaret edecekseniz şu kurallar resiflerin geleceği için büyük fark yaratır:
- Mercanlara dokunmayın, üzerlerine basmayın ve paletlerinizin resife değmemesine dikkat edin.
- Ölü bile olsa mercan koparmayın, mercandan yapılmış hediyelik eşya satın almayın.
- Balıkları beslemeyin ve deniz tabanındaki kumu karıştırmayın.
- Denize hiçbir atık bırakmayın.
- Dinamit, siyanür ya da resife zarar veren ağlarla avlanmayı destekleyen işletmelerden uzak durun.
- Mercanlara zararlı olduğu bilinen oksibenzon ve oktinoksat içermeyen güneş kremlerini tercih edin.
Kapak Görseli: iStock
Yorumlar (0)