Rüyalar ile Bilinçli İşçilik Aynı Dizelerde Nasıl Buluşabilir?
Bu Makalede Neler Öğreneceksin?
- Ahmet Hamdi Tanpınar’ın şiirlerinde zaman, saatlerin ölçtüğü çizgisel akıştan farklı olarak geçmişin ve şimdinin iç içe geçtiği kişisel bir deneyimdir.
- Bergson’un süre kavramı, melodinin notaları gibi bilinç anlarının birbirine karışarak kesintisiz bir bütün oluşturduğunu açıklar.
- Tanpınar, Valéry’den etkilenen ahenkli şiir anlayışını bellek ve hayal gücüyle birleştirerek şiirlerinde, romanlarında ve denemelerinde zaman ile kimliği sorgular.
Ahmet Hamdi Tanpınar, 23 Haziran 1901 tarihinde İstanbul'un Şehzadebaşı semtinde doğmuş ve 24 Ocak 1962 tarihinde yaşamını yitirmiş Türk şair ve romancıdır.[1] Zafer Demir'e göre Tanpınar şiirinde zaman, sayı ve saatlere bölünen matematiksel zamanın ötesine uzanmaktadır.
Ahmet Hamdi Tanpınar Kimdir?
Zafer Demir'e göre Tanpınar, bütün yaşamı boyunca şair olarak tanınmak istemiştir ve şiir, yazdığı bütün türlerin temelindedir.[6]
Şiir dışındaki külliyata bakıldığında ise roman türünün hacimli bir yer tuttuğu görülmektedir. Kitap olarak 1949'da basılan Huzur, Saatleri Ayarlama Enstitüsü (1961), Mahur Beste ve Sahnenin Dışındakiler yazarın romanlarıdır. Şiirleri ise 1961 yılında Şiirler adıyla yayımlanmıştır.[1] Yazarın çalışmaları arasında 1946 yılında yayımlanan Beş Şehir de yer almaktadır.
Saf Şiir, Müzikalite ve Rüya Estetiği
Sanatçı, 1961 tarihli Antalya mektubunda poetikasını rüya ile bilinçli çalışmayı birlikte düşünerek açıklamaktadır. Mektuba göre bazı rüyalara eşlik eden duygular, rüyaların kendisinden daha önemlidir. Tanpınar mektubunda, Yahya Kemal Beyatlı'nın kendisi için dilin kapısını açtığını yazmakta ve onun şiirdeki mükemmellik arayışını kendisini etkileyen yönlerden biri olarak anmaktadır.[2]
Aynı mektuba göre Tanpınar'ın gerçek edebi estetiği, Fransız şair ve eleştirmen Paul Valéry ile tanıştıktan sonra gelişmiştir.[2] Batı edebiyatı tarihinde Valéry, Stéphane Mallarmé çizgisinden süzülerek gelen sembolizm (simgecilik) geleneğinin mirasçısı olarak değerlendirilmektedir. Sembolizm birikimi, dış dünyadaki nesneleri doğrudan kopyalamak yerine kelimelerin ses ve çağrışım gücüyle çalışan bir şiir anlayışı geliştirmiştir. Bununla birlikte Fransız şairin şiir sanatı üzerine geliştirdiği yaklaşım, sadece duyusal veya coşkusal bir etki yaratmakla sınırlı kalmamaktadır. Zihinsel süreçler bizzat inceleme konusudur. Kaynaklara göre Valéry'nin şiiri, zihne yönelik bir ilgiyle de öne çıkmaktadır.[3]
Melih Yener, Valéry'yi saf şiir (Fr: "poésie pure") anlayışı içinde değerlendirmektedir. Ahenk bu anlayışın omurgasıdır. Yener'in aktardığı Valéry anlayışında şiir, müzik ve mimari gibi bir ahenk sanatıdır. Biçimsel kusursuzluğu hedefleyen bu tutum, mutlak mükemmelliğe kolayca varılabileceği yönünde aşırı bir güven içermemektedir. Valéry'nin çerçevesinde en kusursuz olan aynı zamanda bütünüyle ulaşılmaz kabul edildiği için, şairin kelime ve dize üzerindeki zihinsel emeği hiçbir aşamada bitmiş sayılmamaktadır. Ulaşılmaz olduğunu bilerek kusursuzu aramak, dil işçiliğini sürekli diri tutan yaratıcı bir gerilim üretmektedir. Yener'e göre Tanpınar, Valéry'yi okuduktan sonra biçim ve dil düzeninde doğrudan musikiyi (müziği) esas alan bir şiire yönelmiştir.[4]
Bu bitimsiz işçiliğin somut yüzü, Valéry'nin şiirlerindeki belirgin biçim düzeni ile işlenmiş müzikalite birlikteliğinde ortaya çıkmaktadır.[3] Sözcük seçimi şansa bırakılmamaktadır. Şair kelimelerin sözlük anlamlarının yanı sıra ses renklerine ve müzikal özelliklerine de büyük bir ağırlık vermektedir. Ünlü ve ünsüz seslerin dize boyunca kurduğu dalgalanma, kavramların ötesine geçen işitsel bir etki alanı yaratmaktadır. Yener, Tanpınar'ın bu yönelişinde karmaşık iç dünyaya verilen önemi vurgulamaktadır.
Şiir Dili, Anlam ve Düzyazı Ayrımı
Farklı edebi türlerde eser verilmiş olması, her anlatım biçimine aynı iletişimsel görevin yüklendiği anlamına gelmemektedir. Yener'in okumasında Tanpınar, toplumsal meseleleri düzyazıya bırakmaktadır. Şiirin öğretici ve toplumsal bildiri görevlerinden uzak tutulması, kimi yüzeysel okumalarda saf şiir anlayışının her türlü anlamı dışladığı sanısını uyandırabilmektedir. Anlam dizelerden silinmiş değildir. Yener'e göre Tanpınar'ın saf şiir görüşünü anlamsızlık diye nitelemek yanıltıcıdır, çünkü şiirde anlam vardır ama bu düzyazının ve konuşmanın anlamı değildir.
Sözcüklerin dize içine kabul edilme ölçütü de bu farklı anlam düzenine göre belirlenmektedir. Kelimeler sadece bilgi taşımamaktadır. Yener'e göre sözcükler, belirli bir ruh halini sunmak ve ahenk kurmak üzere metne girmektedir. Ruh halini ahenk içinde sunma hedefi, yazım sürecindeki ölçü ve yapı kurallarına da yapıcı bir işlev kazandırmaktadır. Kısıtlamalar dili berraklaştırmaktadır. Şiir kurarken karşılaşılan biçim ve dil zorlukları, anlatımı daraltan birer engel oluşturmak yerine metni gereksiz fazlalıklardan arındırmakta ve söyleyişi derinleştirmektedir.[4]
Zaman, Bilinç ve Bellek Felsefesi
Biçim disiplini ile iç dünya yoğunluğunu buluşturan bu estetik, sanatçının şiirlerinde en belirgin karşılığını zaman sorusunda yakalamaktadır. Demir'e göre zaman, Tanpınar şiirinin kurucu temalarından biridir. Dizeler boyunca işlenen bu kavrayış, takvim yapraklarının ve saat kadranlarının eşit parçalara böldüğü matematiksel zamanın ötesine uzanmaktadır. Dış dünyadaki işleri düzenlemeye yarayan mekanik ölçüm birimleri, insan bilincinin içeriden duyumsadığı kesintisiz akışı karşılamakta yetersiz kalmaktadır.
Demir'e göre şairin metinlerinde huzur arayan bir benliğin zaman ve dünyayla kurduğu varoluşsal ilişki önemlidir. Demir, şairin bütün bu yönelişini şimdiki zamanı da kendi bünyesine katan derin bir zamanın arayışı olarak yorumlamaktadır.[6] Geçicilik ve dağılma duygusuyla yüzleşen bu iç sorgulama, edebiyat geleneğimizde [metafizik şiir](edb-metafizik-siir.md) çerçevesinde tartışılan varlık ve sonluluk sorularıyla da yakından kesişmektedir.
Bergson Etkisi ve İçsel Süre
Demir'e göre şairin niceliksel saat düzenini aşan zaman görüşü üzerinde Fransız filozof Henri Bergson'un düşüncelerinin büyük bir etkisi vardır. Felsefi zemin oldukça belirgindir. Bu düşünsel çerçevede, dışsal ve mekansal zamandan ayrılan içsel zamanı adlandırmak üzere süre (Fr: "durée") kavramı kullanılmaktadır. Çizgisel bir doğrultuda akıp giden takvim şemasının aksine süre, doğrudan insan bilincinin kendi içinde yaşadığı niteliksel zamandır. Fransız düşünür, bilincin dolaysız verilerini incelediği eserinde saf süreyi bilinç durumlarımızın birbirini izlemesinin aldığı özgün biçim olarak tanımlamaktadır.[5] Zihin burada keskin sınırlar çizmemektedir. Saf süre (Fr: "durée toute pure") deneyiminde bilinç, içinde bulunduğu şimdiki durumu önceki durumlardan yapay bir bölmeyle ayırmamakta ve geçmiş halleri unutma gereksinimi de duymamaktadır. Önceki yaşantılar silinip yok olmak yerine şimdiki duyuşun içinde varlığını sürdürmektedir.
Soyut görünebilecek bu bilinç akışını somutlaştırmak isteyen filozof, bir melodinin notalarının birlikte hatırlanmasını açıklayıcı bir örnek olarak sunmaktadır. Ezgi bölündüğünde büyü bozulmaktadır. Bir müzik cümlesini dinlerken notalar tek tek çalınsa bile zihinde ayrı birer parça halinde kalmamakta, karşılıklı olarak birbirlerinin içine geçerek bölünmez bir işitsel bütün oluşturmaktadır. Her yeni ses, kendisinden önce duyulan seslerin bıraktığı tınıyı kendi bünyesinde taşımaktadır. Melodi benzetmesi, içsel zamanın neden sayısal ölçümlerle açıklanamayacağını da çarpıcı biçimde ortaya koymaktadır. Saniye hesabı niteliği kaçırmaktadır. Ezgi içindeki tek bir notayı gereğinden uzun tutmak, sadece geçen süreyi sayıca artırmakla kalmamakta, bütün müzik cümlesinin yapısında niteliksel bir değişiklik de yaratmaktadır ve bilinç halleri de tıpkı bu notalar gibi yan yana toplanan birimler değil, birbirinin rengini değiştiren canlı geçişlerdir.
Buna karşılık gündelik alışkanlıklarımız, bu iç içe geçmiş akışı çoğu zaman dış dünyadaki katı nesnelerin düzenine göre tasarlamaktadır. Dil ve pratik yaşam ölçülebilirlik aramaktadır. Bilincin durumlarını ayrı birer nesne gibi yan yana dizerek düşündüğümüzde zamanı uzama yansıtmış ve süreyi mekansal yayılım cinsinden ifade etmiş olmaktayız. Saat kadranındaki yelkovanın aldığı mesafe, görünmez zaman akışının mekansal bir çizgiyle temsil edilmesidir. Bergson, Bilincin Dolaysız Verileri Üzerine Deneme (Fr: "Essai sur les données immédiates de la conscience") adlı eserinde zamanı uzama yansıtma alışkanlığını bir çizgi ya da zincir benzetmesiyle eleştirmektedir.[5] Zincir halkaları birbirine karışmamaktadır. Parçaları birbirinin içine nüfuz etmeden sadece dışarıdan temas eden bir zincir şeması, geçmiş ile şimdinin birbirine karıştığı gerçek bilinç deneyimini yansıtmaktan uzaktır. Uzama yansıtılmış çizgisel şemanın ötesine geçip içsel zamanın bilincine varmak ise hesaplama yöntemleriyle gerçekleşmemektedir. Akılcı bölme işlemi burada durmaktadır. Bergsoncu yaklaşımda içsel akışa ulaşmanın yolu felsefi sezgi olarak tanımlanmaktadır. Zihin süreyi ancak sezgi aracılığıyla içeriden ve parçalamadan kavrayabilmektedir.
Proust, Bellek ve Hayal Gücü
İçsel sürenin geçmişi koruyan yapısı, sanatçının estetik dünyasında Batı romanının ustalarından Marcel Proust ile kurduğu yakınlıkla yeni bir boyut kazanmaktadır. Bu edebi yakınlık bizzat yazar tarafından vurgulanmıştır. Mehmet Samsakçı'nın aktardığına göre Tanpınar, Proust'u en sevdiği romancı olarak nitelemektedir. Samsakçı'nın karşılaştırmasında bellek, olmuş bitmiş olayları saklayan donuk bir arşiv gibi çalışmamaktadır. Hatırlama pasif bir kayıt tekrarı değildir. Geçmişte kalan yaşantılar hatırlama eylemiyle geri çağrılmakla sınırlı kalmamakta ve bilincin şimdiki anında yeniden yaratılmaktadır.[10]
Geçmişin yeniden yaratılması, takvim üzerinde kapandığı sanılan defterlerin insan ruhunda canlı kalmasını sağlamaktadır. Yitirilmiş görünen yıllar sanatta dirilmektedir. Böylece insan bilinci, dışsal takvimin tek yönlü yıpratıcılığına karşı kendi iç sürekliliğini koruyabilmektedir. Öte yandan bilincin zaman karşısındaki etkinliği sadece geride kalan yaşantıları bugüne taşımakla tamamlanmamaktadır. Zihin ileriye doğru da açılmaktadır. Samsakçı'ya göre hayal etme yetisi, insan bilincinin henüz yaşanmamış bir gelecek zaman dilimine uzanmasını mümkün kılmaktadır. Hatırlama dünü bugünde kurarken, hayal gücü de şimdiki anın sınırlarını yarının olasılıklarına doğru genişletmektedir.
Geçmişe yönelen hatırlama ile geleceğe uzanan hayal etme eylemi, birbirinden kopuk iki zihinsel yeti olarak kalmamaktadır. İkisi aynı bilinç merkezinde birleşmektedir. Samsakçı, Tanpınar'ın estetik dünyasında hayal ile hatırlamayı iki önemli araç olarak birlikte değerlendirmektedir.[10]
Tanpınar Şiirlerinde Zaman ve Mekan Okumaları
Şairin içsel zaman ve bilinç estetiğini en berrak biçimde görünür kılan metinlerin başında, Ece Korkut'un dilbilimsel yöntemle incelediği "Ne İçindeyim Zamanın" şiiri gelmektedir. Metin unutulmaz bir ikilikle açılmaktadır. Şiirin girişindeki "Ne içindeyim zamanın, / Ne de büsbütün dışında" ([alıntı 5097](/alinti/5097)) dizeleri, özneyi zamanın ne tam içine ne de bütünüyle dışına yerleştirmektedir. Bu açılış, okuyucuyu daha ilk adımda saatlerin ölçtüğü alışılmış sınırların dışına çıkarmaktadır. Bölünmez bir varoluş kesitini duyuran bu giriş, yapısal açıdan son derece dengeli bir dış mimariye yaslanmaktadır. Biçimsel simetri baştan sona korunmaktadır. Toplam dört dörtlük ve on altı dize olarak kurgulanan şiirde, her bir dizenin sekiz heceden oluştuğu bir ölçü izlenmektedir. Ölçüdeki bu yalın denge, ses örgüsünü tamamlayan kafiye ve işitsel tekrar unsurlarıyla daha da sağlamlaştırılmaktadır. Ses dokusu içten içe akmaktadır. Metin boyunca düzenli çapraz kafiye düzeni kullanılırken, dizelerdeki akıcı ritim özellikle kelimeler arasındaki ses tekrarı aracılığıyla elde edilmektedir.
Dört dörtlükten oluşan bu sıkı dış kurgu, şiirdeki anlam katmanlarının mekansal ve kavramsal dağılımını da doğrudan yönetmektedir. Her bölümün işlevi özenle ayrılmıştır. Korkut'a göre dört dörtlükten birincisi zaman kavramıyla, sonuncusu ise uzam boyutuyla ilintili bir çerçeve çizmektedir. Ortada yer alan ikinci ve üçüncü dörtlükler ise bu iki kuşatıcı boyutun tam merkezinde doğrudan benlik ekseni etrafında şekillenmektedir. Zaman ile uzam arasına yerleşen bu benlik, gündelik algının ötesine geçen sıra dışı bir bilinç durumunu deneyimlemektedir. Şiirde betimlenen özel kesit gerçek ile rüya arasında asılı durmakta ve metnin bütünü dışsal takvim yerine öznel zaman üzerine kurulmaktadır.[7]
Öznel zamanın görünmez akışı, orta ve son bölümlerde seçilen somut doğa ve kültür unsurlarıyla görsel bir boyut kazanmaktadır. Soyut düşünce burada imgeye dönüşmektedir. Korkut'a göre değirmen, derviş, sarmaşık ve su imgeleri öznenin gerçekle rüya arasındaki öznel anını göstermektedir. Tanpınar mektubunda "Ne İçindeyim Zamanın" şiirini açıklarken insanla kozmosun birleşmesini öne çıkarmaktadır. Korkut'a göre bu şiiri hareketsiz bir teslimiyet olarak okumak yanıltıcıdır. Korkut, biçimsel kurgu ile duygu etkisinin ses düzeni ve imgeler üzerinden birlikte işlediğini belirtmektedir.[7]
Bireysel bilinçte yakalanan öznel zamanın tarihsel ve toplumsal mekana yayılışı, ikinci yakın okuma örneği olan "Bursa'da Zaman" şiirinde geniş bir panoramaya dönüşmektedir. Şehir burada canlı bir hafızadır. Tuba Dalar'a göre mekansal unsurlar, ancak hatırlayan ve hayal kuran bir bilincin bakışıyla birleştiğinde şiirsel anlam kazandığı için, Osmanlı hayatının görünüşlerini işleyen bu şiiri derinlemesine kavramak için zaman ve mekan kavramlarıyla birlikte bellek, tarih, rüya ve hayal gücünün bir arada düşünülmesi gerekmektedir.[8] Tarih ile şimdiki an arasındaki köprüyü kuran temel güç, toplumsal birikimi bugüne taşıyan kültürel hafızadır. Geçmiş kendiliğinden konuşmamaktadır. Dalar'a göre kültürel bellek, hatırlama yoluyla geçmişi şimdiki zamanın bilincinde yeniden kurmaktadır. Dolayısıyla yüzyıllar öncesinde kalmış tarihsel tecrübeler, müzelik birer kalıntı olmaktan sıyrılarak yaşayan insanın ruhsal dünyasına katılmaktadır.
Geçmişi yeniden kuran bu hatırlama süreci, şiirin hemen açılışında kentin somut mimari ve doğal öğeleri üzerinden başlatılmaktadır. İlk dizeler görsel açıdan somuttur. Dalar'a göre metnin girişinde okuru karşılayan duvar ve çınar imgeleri, Osmanlı'nın kuruluş dönemine göndermede bulunmakta ve metinde yer alan Nilüfer imgesi, hem tarihsel bir şahsiyet olan Nilüfer Hatun'a hem de beyaz nilüfer kullanımıyla nilüfer çiçeğine açılmaktadır. Selami Çakmakcı'ya göre birden çok okumaya açık bu şiirde su unsuru da geçmişi bugüne yansıtan berrak bir ayna işlevi görmektedir.[9] Şehir manzarasının ve su aynasının geçmiş ile şimdiyi birleştirebilmesi, şairin rüya kavramına yüklediği genişletilmiş anlamla yakından bağlantılıdır. Rüya uykuya hapsolmuş değildir. Dalar'a göre sanatçıda rüya sadece uykuya özgü bir durum sayılmamakta, etkileyici bir manzara karşısında da uyanık bir rüya hali yaşanabilmektedir. Mazi donmuş bir kalıp değildir. Dalar'a göre mazi, aynen geri dönülmesi istenen bir hayat tarzı değil, estetik bir unsurdur.[8]
Romanlarda ve Denemelerde Zamanın Dönüşümü
Tanpınar'ın şiirden düzyazıya uzanan çizgisinde, ilk kez 1946 yılında yayımlanan ve 1960'ta gözden geçirilen Beş Şehir yer almaktadır.[15] Eser beş lirik denemeden meydana gelmektedir. Yayıncı tanıtımında bu kitap, doğrudan zaman ve bellek üzerine şiirsel bir düşünme olarak tanımlanmaktadır. Yayıncı tanıtımı, kitabın üslubunu Proust'la da ilişkilendirmektedir.[15]
İçsel zaman ve bellek düşüncesinin roman mimarisine nasıl dönüştüğünü gösteren önemli bir örnek, 1949 basımı Huzur romanıdır. Eser dört ana bölümden oluşmaktadır. Nesrin Mengi'ye göre bu bölümler sırasıyla İhsan, Nuran, Suat ve Mümtaz adlarını taşımaktadır. Mengi'ye göre romanın çerçeve zamanı neredeyse bir güne sığdırılmıştır ve anlatıda bütüncül geriye dönüş tekniği kullanılmaktadır.[11] Selami Çakmakcı'ya göre şiirlerin dokusunda büyük yer tutan musiki, Huzur romanında da önemli bir temadır. Çakmakcı, Huzur'daki musikiyi sadece bir kültür değeri olarak değil, bir zaman sorununa işaret eden bir unsur olarak okumaktadır.[9]
Saatleri Ayarlama Enstitüsü ve Modernleşme Hicvi
İçsel bütünlük arayışı olarak beliren zaman sorunu, 1961 yılında yayımlanan Saatleri Ayarlama Enstitüsü romanında keskin bir mizah ve eleştiri diline bürünmektedir. Hilal Kaya'nın modern bir satirik alegori olarak incelediği bu eserde eleştirinin hedeflerinden biri, modernleşmeyi Batılılaşmayla eşitleyen zihniyettir. Romana adını veren enstitü, İstanbul'dan başlayarak Türkiye'deki bütün saatleri doğru ayarlamak ve ortak bir düzende çalıştırmak iddiasıyla kurulan hayali bir kurumdur. Shaj Mathew'a göre bu düzen, saatleri yanlış zamanı gösteren insanlara para cezaları kesilmesi yoluyla işletilmektedir. Mathew, başkişi Hayri İrdal'ın tasarladığı saat biçimindeki enstitü binasını, zamanın mekanda görünür hale gelmesinin somut bir kurmaca örneği olarak okumaktadır.[14] Kaya'ya göre romanın anlatıcısı da olan Hayri, zaman anlayışını Nuri Efendi'den öğrenmiştir. Halit Ayarcı ona yeni kurduğu enstitüde iş önermektedir.[12]
Kaya'ya göre hiciv tek bir döneme yönelmemektedir. Romanda Hayri'nin enstitüden önceki ve sonraki yaşam evreleri eşit ölçüde hicvedilmektedir. Üstelik Hayri'nin toplumsal yozlaşmadaki kendi payının da açıkça görünür olması, anlatıcının bütünüyle masum bir dış gözlemci sayılmasını engellemektedir. Kaya, romanın Türkiye'deki modernleşme projesinin doğurduğu sorunlara kesin bir çözüm sunmadığını ve sonunun bilinçli olarak belirsiz bırakıldığını belirtmektedir.[12] Avner Wishnitzer'e göre eserde eleştirilen sorunlardan biri, zaman ile kimliğin tekdüzeleştirilmesidir.[13] Mathew ise Dolcerocca'nın Tanpınar okumasını ele alarak resmi saati karşılayan "vakit" ile kişinin yaşadığı iç zamanı anlatan "zaman" ayrımını tartışmaktadır. Mathew, bu eserleri sadece geçmişe dönüş veya zamanın durması üzerinden okumanın çoklu zamansallıkları gözden kaçırabileceğini savunmaktadır.[14]
Sonuç
Ahmet Hamdi Tanpınar, poetikasını rüya ile bilinçli çalışmayı birlikte düşünerek açıklayan ve Demir'e göre zamanı şiirinin kurucu temalarından biri sayan bir şair ve romancıdır. Yener'in Valéry'den hareketle okuduğu saf şiir anlayışı, gündelik konuşma dilinin anlamından ayrılırken anlamsızlığa düşmemektedir. Korkut'a göre "Ne İçindeyim Zamanın" şiirinde biçimsel kurgu ile duygu etkisi, ses düzeni ve imgeler üzerinden birlikte işlemektedir.
Mathew, Tanpınar'daki zamanı tek bir çizgi olarak değil, bir arada bulunan çoklu zamansallıklar olarak okumaktadır. Samsakçı'nın karşılaştırmasında Tanpınar ve Proust'ta hatırlama geçmişi yeniden yaratmaktadır. Wishnitzer'e göre Saatleri Ayarlama Enstitüsü, kişinin değişirken kendiliğini kaybetmediği kişisel ve bileşik bir zamana alan açmaktadır.[13]
-1Alt BaşlıklarGeçmiş ve Notlar
- ^abTürkiye Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı. Tanpinar, Ahmet Hamdi. İngilizce Yazar Biyografisi. Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: Kültür ve Turizm Bakanlığı, English
| Arşiv Bağlantısı - ^abTanpınar, Ahmet Hamdi. Letter To A Girl From Antalya (Çev. Aysel K. Basci). The Bosphorus Review Of Books. (1 Ocak 1961). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: The Bosphorus Review of Books
| Arşiv Bağlantısı - ^abPoetry Foundation. Paul Valéry. Şair Biyografisi. Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: Poetry Foundation
| Arşiv Bağlantısı - ^abYener, Melih. Valeryen Şiir Ve Tanpınar / Of Valerian Poetry And Tanpınar. Anasay, 7(24), 185–213. Doi:10.33404/anasay.1254336. (1 Ocak 2023). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: DergiPark
| Arşiv Bağlantısı - ^abBergson, Henri. Essai Sur Les Données Immédiates De La Conscience. Paris: Félix Alcan. (1 Ocak 1908). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: Fransızca Wikisource
| Arşiv Bağlantısı - ^abDemir, Zafer. Bergson Felsefesi Işığında Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Şiirinde Zaman. Nosyon: Uluslararası Toplum Ve Kültür Çalışmaları Dergisi, 3, 1–20. (1 Ocak 2019). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: DergiPark
| Arşiv Bağlantısı - ^abKorkut, Ece. Şiir Dili Ve Bir Çözümleme Örneği: Tanpınar, “Ne İçindeyim Zamanın”. Türkbilig, 9, 103–112. (1 Ocak 2005). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: DergiPark
| Arşiv Bağlantısı - ^abDalar, Tuba. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Bursa’da Zaman Şiirinde Zaman Ve Mekân Algısı. Akademik İncelemeler Dergisi, 13(2), 183–200. Doi:10.17550/akademikincelemeler.418347. (1 Ocak 2018). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: DergiPark
| Arşiv Bağlantısı - ^abÇakmakcı, Selami. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın “Bursa’da Zaman” Şiirinde “Zaman” Ve “Rüya” Kavramları Üzerine Bir İnceleme. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 23(2), 59–69. (1 Ocak 2013). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: DergiPark
| Arşiv Bağlantısı - ^abSamsakçı, Mehmet. Zamanın Üzerine Çıkmak: Tanpınar Ve Proust’ta Tahattur Ve Tahayyül / Going Beyond Time: Remembering And Imagination İn Tanpınar And Proust. Proust En Turquie / Proust İn Türkiye / Türkiye’de Proust, Bölüm 7, 105–119. İstanbul Üniversitesi Yayınevi. Doi:10.26650/b/ah9.2024.024.007. (1 Ocak 2024). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: İstanbul Üniversitesi Yayınevi
| Arşiv Bağlantısı - ^Mengi, Nesrin. Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Huzur Romanında Zaman Kurgusu. Çukurova Üniversitesi Türkoloji Araştırmaları Dergisi, 9(2), 1174–1184. Doi:10.32321/cutad.1558527. (1 Ocak 2024). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: DergiPark
| Arşiv Bağlantısı - ^abKaya, Hilal. The Time Regulation Institute As A Satirical Allegory. Sosyal Ve Beşeri Bilimler Araştırmaları Dergisi / Journal Of Social Sciences And Humanities Researches, 19(43), 37–59. (1 Ocak 2018). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: DergiPark
| Arşiv Bağlantısı - ^abWishnitzer, Avner. Modern Turkey, Real Time, And Other Functional Fabrications In Tanpinar’s The Time Regulation Institute. Journal Of The Ottoman And Turkish Studies Association, 2(2), 379–400. Doi:10.2979/Jottturstuass.2.2.08. (1 Ocak 2015). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: Tel Aviv University CRIS
| Arşiv Bağlantısı - ^abMathew, Shaj. The Multiple Simultaneous Temporalities Of Global Modernity: Pamuk, Tanpınar, Proust. Stanford Humanities Center, Arcade. Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: Stanford Humanities Center
| Arşiv Bağlantısı - ^abAnthem Press. Tanpinar’s “Five Cities” (Çev. Ruth Christie). Yayıncı Kitap Tanıtımı. (1 Ocak 2018). Alındığı Tarih: 16 Kasım 2026. Alındığı Yer: Anthem Press
| Arşiv Bağlantısı
Bilimsel bir hata mı gördün?
Evrim Ağacı'na her ay sadece 1 kahve ısmarlayarak destek olmak ister misin?
Şu iki siteden biriyle hemen destek olabilirsin:
kreosus.com/evrimagaci | patreon.com/evrimagaci
Çıktı Bilgisi: Bu sayfa, Evrim Ağacı yazdırma aracıyla 18.11.2026 12:25:34 tarihinde oluşturuldu. Evrim Ağacı'ndaki içerikleri birden fazla editör sürekli gözden geçiriyor, güncelliyor ve geliştiriyor. Bu çıktıdan sonraki güncellemeleri görmek ve içeriğin en güncel hâlini okumak için şu adrese git: evrimagaci.org/s/24202
İçerik Kullanım İzinleri: Evrim Ağacı'ndaki yazılı içerikler orijinallerine hiçbir şekilde dokunulmadığı sürece izin alınmaksızın paylaşılabilir, kopyalanabilir, yapıştırılabilir, çoğaltılabilir, basılabilir, dağıtılabilir, yayılabilir, alıntılanabilir. Ancak bu içeriklerin hiçbiri izin alınmaksızın değiştirilemez ve değiştirilmiş hâlleri Evrim Ağacı'na aitmiş gibi sunulamaz. Benzer şekilde, içeriklerin hiçbiri, söz konusu içeriğin açıkça belirtilmiş yazarlarından ve Evrim Ağacı'ndan başkasına aitmiş gibi sunulamaz.




